Σεραφείμ Ρόουζ: ΣΤ' ΜΕΡΟΣ της 3ης Διάλεξης – Η Αναγέννηση
Κοπερνίκεια Επανάσταση και διάκριση επιστήμης και πίστης στην Ορθοδοξία.
Η ΕΟΔ συνεχίζει να δημοσιεύει τις 13 διαλέξεις του π. Σεραφείμ Ρόουζ σε μετάφραση του Γεώργιου Τρακάκη, Επιστήμονα Υλικών Δρ. Επιστήμης και Τεχνολογίας Πολυμερών, Πάτρα. Ένα Ορθόδοξο Μάθημα Επιβίωσης: κατανοώντας την αποστασία του Δυτικού πολιτισμού μέσα από την Ορθόδοξη πίστη.
3η Διάλεξη - ΣΤ’ ΜΕΡΟΣ - Η Κοπερνίκεια Επανάσταση
Το καίριο σημείο στην άνοδο της επιστημονικής πίστης, της επιστημονικής κοσμοθεωρίας, είναι η λεγόμενη «Κοπερνίκεια επανάσταση».
Ο Τζορντάνο Μπρούνο πέθανε το 1600. Ο Κοπέρνικος[1] πέθανε το 1543, και το βιβλίο του εκδόθηκε τη χρονιά του θανάτου του, το 1543. Πριν από αυτή την εποχή, η μεσαιωνική και η αρχαία αστρονομία βασίζονταν στη γεωκεντρική θεωρία: ότι η γη βρίσκεται στο κέντρο του σύμπαντος και όλα περιστρέφονται γύρω της. Όμως υπήρχαν ορισμένες ανώμαλες κινήσεις των πλανητών, και για να τις εξηγήσουν, οι αστρονόμοι επινόησαν κύκλους μέσα σε κύκλους, ώστε να δικαιολογήσουν αυτές τις περίεργες τροχιές. Η νέα πίστη στον πλατωνικό μυστικισμό. ότι οι αριθμοί αντιστοιχούν στην πραγματικότητα και ότι ο Θεός, η φύση, ενεργούν με τον απλούστερο δυνατό τρόπο, έκανε ορισμένους ανθρώπους να δυσαρεστούνται με αυτή την πολύπλοκη εξήγηση (των κύκλων μέσα σε κύκλους). Ο Κοπέρνικος έκανε πλήθος υπολογισμών και τελικά οδηγήθηκε στην ανακάλυψη (που δεν βασιζόταν σε παρατήρηση, αλλά σε μαθηματική πίστη) ότι, για να υπάρξει η απλούστερη δυνατή εξήγηση των ουράνιων κινήσεων, πρέπει να υποθέσουμε ότι η γη περιστρέφεται γύρω από τον ήλιο μαζί με τους υπόλοιπους πλανήτες.
Για αυτό πρέπει να πούμε δύο πράγματα: Πρώτον, η ανακάλυψη αυτής της νέας αλήθειας (η οποία φαίνεται να ισχύει, αφού μπορεί κανείς να στοχεύσει έναν πύραυλο και να φτάσει στο σωστό σημείο του ουρανού βασιζόμενος σε αυτή) δεν αναιρεί το γεγονός ότι τα ουράνια σώματα πράγματι φαίνονται να κινούνται γύρω από τη γη· αυτό το βλέπει ο καθένας καθημερινά. Η επιστημονική αλήθεια του ηλιοκεντρισμού απλώς εξηγεί, σε επιστημονικό επίπεδο, τις περίπλοκες αμοιβαίες κινήσεις ουρανίων σωμάτων και γης, ώστε να παραχθεί το φαινόμενο που βλέπουμε: ότι ο ήλιος ανατέλλει και δύει. Με τον ίδιο τρόπο, η επιστημονική εξήγηση του «πράσινου», ως συνδυασμός φωτός, ματιού και μοριακής δομής, δεν αλλάζει το γεγονός ότι εγώ βλέπω ένα πράσινο δάσος και χαίρομαι γι’ αυτό. Μπορεί κανείς να δώσει μια τεχνική εξήγηση των αιτιών, αλλά το φαινόμενο παραμένει το ίδιο.
Η αποτυχία να διακριθούν αυτά τα δύο επίπεδα δημιούργησε μεγάλη σύγχυση εκείνη την εποχή. Η επιστημονική θεωρία του ηλιοκεντρισμού δεν καταργεί ούτε το απόσπασμα του Ψαλμού «ὁ ἥλιος ἔγνω τὴν δύσιν αὐτοῦ»[2] ούτε την καθημερινή εμπειρία. Όσοι αλλάζουν τον τρόπο σκέψης τους και πιστεύουν ότι «το γεγονός» ότι η γη γυρίζει γύρω από τον ήλιο είναι μια εμπειρία της ζωής, συγχέουν μια τεχνική εξήγηση με την αντίληψη της φαινομενικής πραγματικότητας. Είναι διαφορετικά επίπεδα.
Δεύτερον, το λεγόμενο «νέο σύμπαν» που ανοίγεται με την Κοπερνίκεια επανάσταση δεν είναι ασύμβατο με την Ορθοδοξία. Ο Κυριέγεφσκι μάλιστα λέει πως ένας ορθόδοξος μόνο κατάπληξη μπορεί να νιώσει όταν βλέπει ότι ήθελαν να κάψουν τον Γαλιλαίο[3], επειδή δήθεν είπε κάτι αιρετικό, ότι η γη κινείται. Και λέει πως είναι ακατανόητο πώς αυτό μπορεί να θεωρηθεί αίρεση. Στον δυτικό κόσμο, ο σχολαστικός ορθολογισμός είχε τόσο κυριαρχήσει που όλοι οι συλλογισμοί, είτε βασίζονταν στη Γραφή είτε στον Αριστοτέλη, είχαν την ίδια «δογματική» βαρύτητα· και έτσι θεωρίες περί κινήσεως της γης θεωρούνταν δόγμα. Η Ορθοδοξία όμως διακρίνει πολύ προσεκτικά τα της πίστεως από εκείνα που ανήκουν στη σφαίρα της ανθρώπινης ερμηνείας και έρευνας. Στον «Εξαήμερο» του Αγίου Αμβροσίου[4], του Μ. Βασιλείου[5] και άλλων Πατέρων, φαίνεται καθαρά ότι άλλο είναι ό,τι αποκαλύπτει ο Θεός, και άλλο οι ανθρώπινες εικασίες. Δεν είναι σημαντικό για την πίστη να γνωρίζουμε τι ακριβώς κινείται, πώς εξηγούνται οι κομήτες κ.λπ.· όλα αυτά είναι δευτερεύοντα.
Η Κοπερνίκεια επανάσταση έδωσε αφορμή για νέες θρησκευτικές αντιλήψεις περί ενός «ανθρώπου καθαιρεμένου» και μόνο μέσα σε ένα ψυχρό, άπειρο σύμπαν. Αλλά αυτές οι θρησκευτικές αντιλήψεις δεν προκύπτουν από τα νέα δεδομένα· τα δεδομένα καθαυτά δεν αλλάζουν τίποτα στην πίστη. Απλώς δείχνουν πως η πρωταρχική ώθηση στη νέα επιστημονική κοσμοθεωρία ήταν η αναζήτηση μιας νέας πίστης, ενός νέου θρησκευτικού νοήματος μέσα στον εξωτερικό κόσμο. Οι άνθρωποι ήθελαν μια νέα πίστη και χρησιμοποίησαν τα επιστημονικά δεδομένα για να την στηρίξουν. Αυτό συμβαίνει ξανά και ξανά στην ιστορία της Δύσης.
Το επόμενο που θα εξετάσουμε είναι ένα θέμα όχι τόσο άμεσα ιστορικό, αλλά βαθύτατα αποκαλυπτικό για τη φιλοσοφία του νεότερου ανθρώπου και προάγγελος των μεταγενέστερων κινήσεων. Αφορά ορισμένα θρησκευτικά κινήματα της Αναγέννησης, πέρα από τη Μεταρρύθμιση.
----
[1] Νικόλαος Κοπέρνικος (Nicolaus Copernicus, 1473–1543): Πολωνο-πρωσικός αστρονόμος, μαθηματικός και κληρικός, θεμελιωτής της ηλιοκεντρικής θεωρίας. Στο έργο του De revolutionibus orbium coelestium (1543) υποστήριξε ότι η Γη και οι πλανήτες κινούνται γύρω από τον Ήλιο, ανατρέποντας την αριστοτελική και πτολεμαϊκή κοσμολογία που κυριαρχούσε επί 1.400 χρόνια. Η «Κοπερνίκεια Επανάσταση» βασίστηκε όχι τόσο στην παρατήρηση, αλλά στην μαθηματική απλότητα και σε πλατωνικής χροιάς πεποίθηση ότι η φύση ενεργεί με τον πιο αρμονικό τρόπο. Το έργο του άλλαξε ριζικά την ευρωπαϊκή επιστημονική σκέψη.
[2] Ψαλμ. 103, 19
[3] Γαλιλαίος Γαλιλέι (Galileo Galilei, 1564–1642): Ιταλός φυσικός, μαθηματικός και αστρονόμος, κεντρική μορφή στην εδραίωση της ηλιοκεντρικής κοσμολογίας. Με βελτιωμένα τηλεσκόπια ανακάλυψε τα φεγγάρια του Δία, τις φάσεις της Αφροδίτης και τις ηλιακές κηλίδες, παρατηρήσεις που επιβεβαίωναν το κοπερνίκειο σύστημα. Η διδασκαλία του συγκρούστηκε με τον σχολαστικό τρόπο σκέψης της Ρωμαϊκής Εκκλησίας, η οποία είχε συνδέσει δογματικά την αριστοτελική φυσική με τη θεολογία. Κατηγορήθηκε για «ύποπτη αίρεση» και το 1633 καταδικάστηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό, υποχρεωμένος να αποκηρύξει δημοσίως τις θέσεις του.
[4] Άγιος Αμβρόσιος Μεδιολάνων (Ambrosius, περ. 339–397): Επίσκοπος Μεδιολάνων, ένας από τους μεγαλύτερους Λατίνους Πατέρες της Εκκλησίας. Στο έργο του Εξαήμερος ερμηνεύει τη δημιουργία του κόσμου με σεβασμό στη θεοπνευστία της Γραφής, τονίζοντας τα όρια της ανθρώπινης γνώσης. Διακρίνει προσεκτικά ανάμεσα σε όσα αποκαλύπτει ο Θεός και σε όσα αποτελούν απλές ανθρώπινες εικασίες για τη φύση· γι’ αυτό και θεωρεί αδιάφορο για την πίστη τον τρόπο λειτουργίας της φύσης. Η σκέψη του εκφράζει την αυθεντική πατερική στάση απέναντι στην επιστήμη: σεβασμός στην αλήθεια, χωρίς να απολυτοποιείται καμία ανθρώπινη θεωρία.
[5] Μέγας Βασίλειος (329–379): Ένας από τους Τρεις Ιεράρχες, επίσκοπος Καισαρείας και κορυφαίος Πατέρας της Εκκλησίας. Η Εξαήμερος του Μεγάλου Βασιλείου αποτελεί υπόδειγμα πατερικής ερμηνείας της δημιουργίας: αποφεύγει τις αυθαίρετες φυσιολογικές θεωρίες, υπογραμμίζει ότι η Αγία Γραφή δεν γράφτηκε για να διδάξει επιστήμη, και επιμένει στην πνευματική σημασία της δημιουργίας και του προορισμού του ανθρώπου. Για τον Βασίλειο, το «πώς» των φυσικών φαινομένων είναι δευτερεύον· πρωτεύει το «ποιος» δημιούργησε τον κόσμο και «προς τι» τον δημιούργησε. Έτσι γίνεται θεμέλιο της ορθόδοξης διάκρισης ανάμεσα στη θεία αποκάλυψη και τις μεταβαλλόμενες επιστημονικές θεωρίες.
