Ο ένδοξος Ιερός Λόχος – Η Μάχη του Δραγατσανίου (6-7 Ιουνίου 1821)
Η θυσία των νεαρών Ιερολοχιτών στην έναρξη του αγώνα της Ελληνικής Επανάστασης.
Ο Ιερός Λόχος αποτελεί ένα από τα πλέον λαμπρά και συγκινητικά κεφάλαια στην έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Παρότι η δράση του διήρκεσε μόλις λίγους μήνες, το παράδειγμα της αυτοθυσίας και της πειθαρχίας που άφησε πίσω του τον κατέστησε διαχρονικό σύμβολο πατριωτισμού και εθνικής αφοσίωσης. Υπήρξε η πρώτη οργανωμένη στρατιωτική μονάδα της Επανάστασης και ο πρόδρομος του σύγχρονου Ελληνικού Στρατού.
Η ίδρυση του Ιερού Λόχου
Μετά την έναρξη της επανάστασης στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες (σημερινή Ρουμανία) τον Φεβρουάριο του 1821, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης αντιλήφθηκε ότι η επιτυχία του αγώνα απαιτούσε τη δημιουργία ενός πειθαρχημένου στρατιωτικού σώματος ευρωπαϊκού τύπου. Ως ανώτερος αξιωματικός του ρωσικού στρατού και βετεράνος των Ναπολεόντειων Πολέμων, γνώριζε τη σημασία της στρατιωτικής οργάνωσης και της εκπαίδευσης. Έτσι, στα μέσα Μαρτίου του 1821, στη Φωξάνη της Μολδαβίας, προχώρησε στη συγκρότηση του Ιερού Λόχου.
Η ονομασία δεν ήταν τυχαία. Επιλέχθηκε προς τιμήν του αρχαίου Ιερού Λόχου των Θηβών, του επίλεκτου σώματος που είχε διακριθεί για την ανδρεία και την αυταπάρνησή του στην αρχαία Ελλάδα (Μάχη Χαιρώνειας 338 π.Χ.). Με τον τρόπο αυτό, ο Υψηλάντης επεδίωκε να συνδέσει τον εθνικό αγώνα με την ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού.
Η σύνθεση του σώματος
Ο Ιερός Λόχος συγκροτήθηκε κυρίως από νέους, Έλληνες σπουδαστές και εθελοντές των ελληνικών παροικιών της Μολδαβίας, της Βλαχίας και της Οδησσού καθώς και της Κωνσταντινούπολης και της Ελλάδας. Πολλοί ήταν γόνοι εύπορων οικογενειών ή μέλη της Φιλικής Εταιρείας με ηλικία 18-25 ετών, καθιστώντας ακόμη πιο αξιοσημείωτη την αυταπάρνηση που επέδειξαν. Από τα ονόματα των Ιερολοχιτών που έχουν διασωθεί, υπολογίζεται ότι περισσότεροι από τους μισούς ήταν σπουδαστές ή νέοι με πανεπιστημιακή μόρφωση, γεγονός εξαιρετικά ασυνήθιστο για στρατιωτικό σώμα της εποχής. Για τον λόγο αυτό πολλοί ιστορικοί χαρακτηρίζουν τον Ιερό Λόχο ως το πιο μορφωμένο στρατιωτικό σώμα που συμμετείχε σε ολόκληρη την Ελληνική Επανάσταση.
Το σώμα αριθμούσε περίπου 400 έως 500 άνδρες και οργανώθηκε σύμφωνα με τα πρότυπα των ευρωπαϊκών στρατών της εποχής. Διοικητής του ορίστηκε ο Γεώργιος Καντακουζηνός, ενώ σημαντικό ρόλο στην οργάνωση και διοίκηση διαδραμάτισαν και άλλοι αξιωματικοί του περιβάλλοντος του Υψηλάντη.
Η στολή και τα σύμβολα
Οι Ιερολοχίτες έφεραν μαύρη στολή ευρωπαϊκού τύπου. Το μαύρο χρώμα συμβόλιζε το πένθος για τη σκλαβωμένη πατρίδα αλλά και την αποφασιστικότητα των μαχητών να θυσιαστούν για την ελευθερία της. Στο πηλήκιο έφεραν νεκροκεφαλή με σταυρωτά οστά, σύμβολο που εξέφραζε την επιλογή «Ελευθερία ή Θάνατος».
Η σημαία του Ιερού Λόχου ήταν ιδιαίτερα συμβολική. Στη μία όψη απεικονίζονταν ο Μέγας Κωνσταντίνος και η Αγία Ελένη με τον Τίμιο Σταυρό και το σύνθημα «Εν τούτω νίκα». Στην άλλη όψη απεικονιζόταν ο φοίνικας που αναγεννάται από τις στάχτες του, συνοδευόμενος από τη φράση «Εκ της κόνεώς μου αναγεννώμαι», σύμβολο της εθνικής αναγέννησης.
Όρκος Ιερολοχιτών
Η ορκωμοσία τους έγινε στο ναό της Φωξάνης της Μολδαβίας, ενώπιον της εικόνος του Κυρίου,όπου διαβάστηκε ο ακόλουθος Όρκος, ενδεικτικός του φρονίματος των Ιερολοχιτών:
«Ως Χριστιανός και υιός της ημετέρας Καθολικής Εκκλησίας, ορκίζομαι στο όνομα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και της Αγίας Τριάδας να μείνω πιστός εις την Πατρίδα μου και εις την Θρησκείαν μου.
Ορκίζομαι να ενωθώ με όλους τους αδελφούς μου Χριστιανούς δια την ελευθερίαν της Πατρίδος μας.
Ορκίζομαι να χύσω και αυτήν την υστέραν ρανίδα του αίματός μου υπέρ της θρησκείας και Πατρίδος μου.
Να αποθάνω μετά των αδελφών μου υπέρ της Ελευθερίας της Πατρίδος και της Θρησκείας μου.
Να φονεύσω και αυτόν τον ίδιον τον αδελφόν μου, εάν τον εύρω προδότην της Πατρίδος μας. Να υποτάσσομαι στον υπέρ της Πατρίδος μου αρχηγόν,
Να μη βλέψω εις τα όπισθέν μου, εάν δεν αποδιώξω τον εχθρόν της Πατρίδος και Θρησκείας μου.
Να λάβω τα όπλα εις κάθε περίστασιν, ευθύς μόλις ακούσω ότι ο Αρχηγός μου εκστρατεύει κατά των τυράννων και να συγκαταφέρω άπαντας τους φίλους και γνωρίμους μου εις το να με ακολουθήσωσιν.
Να βλέψω πάντοτε τους εχθρούς μου με μίσος και με περιφρόνησιν.
Να μη παρατήσω τα όπλα προτού να ιδώ ελευθέραν την Πατρίδα μου και εξολοθρευμένους τους εχθρούς της.
Να χύσω το αίμα μου, ίνα νικήσω τους εχθρούς της θρησκείας μου ή ν΄ αποθάνω ως μάρτυς δια τον Ιησού Χριστόν.
Ορκίζομαι τέλος πάντων εις το της Θείας Μεταλήψεως φοβερόν Μυστήριον ότι θα υστερηθώ της Αγίας Κοινωνίας εις την τελευταία μου εκείνην ώρα, εάν δεν εκτελέσω απάσας τας υποσχέσεις, τας οποίας έδωσα ενώπιον της εικόνος του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»
Η εκπαίδευση και η στρατιωτική οργάνωση
Σε αντίθεση με τα περισσότερα επαναστατικά σώματα της εποχής, ο Ιερός Λόχος εκπαιδεύθηκε συστηματικά σε ευρωπαϊκές τακτικές μάχης. Οι άνδρες του ασκούνταν σε σχηματισμούς γραμμής, ελιγμούς πεζικού και χρήση ξιφολόγχης. Η πειθαρχία και η συνοχή του σώματος ήταν αξιοσημείωτες, ιδιαίτερα αν ληφθεί υπόψη ότι τα μέλη του προέρχονταν κυρίως από ακαδημαϊκό και όχι στρατιωτικό περιβάλλον.
Η Μάχη του Δραγατσανίου (7 Ιουνίου 1821)
Η κορυφαία και συνάμα τραγική στιγμή της ιστορίας του Ιερού Λόχου υπήρξε η Μάχη του Δραγατσανίου (170 km δυτικά του Βουκουρεστίου), στις 7 Ιουνίου 182. Κατά τη διάρκεια της εκστρατείας στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, μια πρόωρη και απροετοίμαστη επίθεση του ιππικού υπό τον Βασίλειο Καραβία ανέτρεψε το σχέδιο του Υψηλάντη. Το ελληνικό ιππικό διαλύθηκε και ο Ιερός Λόχος βρέθηκε απομονωμένος απέναντι σε υπέρτερες οθωμανικές δυνάμεις.
Παρά την αριθμητική υπεροχή του αντιπάλου, οι Ιερολοχίτες διατήρησαν τη συνοχή τους και πολέμησαν με εξαιρετική γενναιότητα. Η αντίστασή τους υπήρξε υποδειγματική και οι απώλειες εξαιρετικά βαριές. Περισσότεροι από διακόσιοι άνδρες έπεσαν στο πεδίο της μάχης. Μόνον η έγκαιρη επέμβαση του Γεωργάκη Ολυμπίου επέτρεψε τη διάσωση περίπου 136 επιζώντων, ανάμεσα στους οποίους ήταν ο Νικόλαος Υψηλάντης και ο Αθανάσιος Τσακάλωφ.
Η ιστορική σημασία
Παρότι η εκστρατεία του Υψηλάντη στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες απέτυχε στρατιωτικά, η θυσία του Ιερού Λόχου απέκτησε τεράστια ηθική και εθνική σημασία. Οι νεαροί αυτοί εθελοντές απέδειξαν ότι ο αγώνας για την ελευθερία δεν στηριζόταν μόνο στην πολεμική εμπειρία αλλά και στην πίστη σε υψηλά ιδανικά. Η αυτοθυσία τους ενέπνευσε τους επαναστάτες στην κυρίως Ελλάδα και συνέβαλε στη διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης του νεότερου Ελληνισμού.
Ο Ιερός Λόχος υπήρξε περισσότερο από ένα στρατιωτικό σώμα. Υπήρξε η έμπρακτη έκφραση της πίστης μιας γενιάς νέων ανθρώπων στην ελευθερία, την παιδεία και την εθνική αποκατάσταση. Η ιστορία του αποτελεί διαχρονικό παράδειγμα αυταπάρνησης και φιλοπατρίας. Αν και η πορεία του υπήρξε σύντομη, η μνήμη των Ιερολοχιτών παραμένει ζωντανή ως μία από τις ευγενέστερες και ενδοξότερες σελίδες της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Οι νέοι αυτοί εθελοντές θεωρήθηκαν οι πρώτοι μάρτυρες της Ελληνικής Επανάστασης και πρότυπο αυτοθυσίας για τους αγωνιστές που συνέχισαν τον Αγώνα στην Ελλάδα.
Μνημεία Ιερολοχιτών
Στο κοιμητήριο του Δραγατσανίου στη Ρουμανία υπάρχει το Μνημείο των Πεσόντων Ιερολοχιτών το οποίο ανεγέρθη το 1884 με την πρωτοβουλία της συντακτικής επιτροπής της Ελληνικής εφημερίδας του Βουκουρεστίου "Σύλλογοι". Το μνημείο φιλοτέχνησαν από πεντελικό μάρμαρο οι Τήνιοι καλλιτέχνες Χαλεπάς και Λαμπαδίτης. Έχει ύψος συνολικά επτά μέτρων. Στην κύρια όψη του στηλοβάτη του υψώνεται μονόλιθος 5 μέτρων με ανάγλυφο σταυρό επί της ημισελήνου και από κάτω το σήμα των ιερολοχιτών. Στο κέντρο του στηλοβάτη εν μέσω δάφνινου στεφανιού αναγράφεται με χρυσά γράμματα : «ΔΙΑΒΑΤΑ ΑΓΓΕΛΟΥ ΟΤΙ ΕΝΘΑΔΕ ΚΕΙΜΕΘΑ ΥΠΕΡ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΑΓΩΝΙΣΑΜΕΝΟΙ».
Επίσης, στήλη εις μνήμην των Ιερολοχιτών, έργο του γλύπτη Λεωνίδα Δρόση, έστησε ο ποιητής Αλέξανδρος Σούτσος εις μνήμην του αδελφού του Δημητρίου, του ηρωικού εκατόνταρχου του Ιερού Λόχου το 1845 και τοποθετήθηκε στον αύλειο χώρο του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 1885 η στήλη μεταφέρθηκε δίπλα στον Ιερό Ναό των Ταξιαρχών στο Πεδίο του Άρεως κοντά στο μνημείο του Αλέξανδρου Υψηλάντη που φιλοτεχνήθηκε το 1869 από τον Λ. Δρόση.
