Κλωνισμός του ανθρώπου - κλονισμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας;
Η κλωνοποίηση απειλεί την ανθρωπότητα;
Ως κλωνοποίηση, ορίζεται η διαδικασία κατά την οποία, προκύπτει η παραγωγή κυττάρων, ιστών, οργάνων ή οργανισμών, με πολλαπλασιασμό, από ένα σωματικό κύτταρο ενός οργανισμού, για τη δημιουργία ενός γενετικώς πανομοιότυπου όντος. Διακρίσεις της κλωνοποίησης αποτελούν η αναπαραγωγική, η θεραπευτική, η κλωνοποίηση μη ανθρώπινων οργανισμών, καθώς επίσης και η κλωνοποίηση εμβρύων για ερευνητικούς, θεραπευτικούς σκοπούς. Τεχνικές εφαρμογής είναι η τεχνητή διαίρεση εμβρύων, καθώς επίσης και η μεταφορά του πυρήνα σωματικού κυττάρου, σε ωάριο απ’ το οποίο έχει αφαιρεθεί ο πυρήνας και ακολούθως, η τοποθέτηση του ωαρίου στη μήτρα κάποιας κυοφόρου.
Με την κλωνοποίηση στα χέρια μιας κοινωνίας που θεοποιεί το χρήμα βρίσκονται πλέον τεράστιες δυνάμεις. Οι άνθρωποι, αντί να εφαρμόζουν ηθικές αρχές, δημιουργούν επιτροπές βιοηθικής και επιστημονικής δεοντολογίας. Έτσι διαμορφώνονται κοινωνίες στυγνών συμφερόντων, αλαζονείας, ήσσονος προσπάθειας, εύκολων και γρήγορων απολαύσεων, αποπροσωποποίησης. Η οικονομία φτάνει τελικά να ρυθμίζει τα πάντα. Η επιστήμη τότε αποσκοπεί μόνο στο χρήμα και όχι στο να μειώσει τον ανθρώπινο πόνο. Οι άνθρωποι συνήθως ζητούν επίμονα άμεσες και εύκολες λύσεις στα εφήμερα και καθημερινά τους προβλήματα. Τα μεγάλα και ανεξέλεγκτα συμφέροντα εξάπτουν τη φαντασία και δημιουργούν δυσανάλογα μεγάλες προσδοκίες στον κόσμο, για παράδειγμα αποφυγή των γηρατειών, με ανανέωση κυττάρων ή χρήση βλαστοκυττάρων!
Ποιο είναι το πιο γνωστό πείραμα κλωνοποίησης;
Το 1996 έγινε πιο γνωστό πείραμα κλωνοποίησης στον κόσμο. Οι δύο Βρετανοί βιολόγοι, ο Ian Wilmut και ο Keith Campbell μετέφεραν τον πυρήνα από ένα κύτταρο του μαστού ενός αρνιού, σε ένα εκπυρηνισμένο ωάριο. Μ’ αυτό το τρόπο δημιούργησαν την γνωστή Dolly, το πρώτο κλωνοποιημένο πρόβατο στον κόσμο!
Τι ορίζει ο νόμος;
Στην ελληνική νομοθεσία (Ν. 2619/1998), απαγορεύεται ρητά η τροποποίηση του ανθρώπινου γονιδιώματος και ως εκ τούτου και η διαδικασία κλωνοποίησης με σκοπό την ανθρώπινη αναπαραγωγή. Αντίστοιχη απαγόρευση εισήγαγε και το άρθρο 11 της Διακήρυξης της UNESCO, σε σχέση με το ανθρώπινο γονιδίωμα και τα δικαιώματα του ανθρώπου, όπου αναφέρεται ρητά: “Τρόποι πρακτικής αντίθετοι προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, όπως η κλωνοποίηση ανθρώπων για αναπαραγωγικούς λόγους δεν επιτρέπονται.” Περαιτέρω, στο άρθρο 3 παρ. 2 Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κατά την περιγραφή του δικαιώματος στην ακεραιότητα του προσώπου, προβλέπεται ότι, «στο πεδίο της ιατρικής και της βιολογίας πρέπει να τηρούνται ιδίως τα εξής: - η απαγόρευση του αναπαραγωγικού κλωνισμού των ανθρώπινων όντων».
Ποια είναι η ασφαλιστική δικλείδα για να αξιοποιηθεί σωστά η κλωνοποίηση;
Σε μια κοινωνία που έχει εξοβελίσει οτιδήποτε πέρα από το εμπειρικά υπαρκτό, η δικλείδα ασφαλείας είναι η καλλιέργεια ηθικής που θα εξυπηρετεί τον άνθρωπο και τις ανάγκες του. Ωστόσο, ενώ η ανθρώπινη γνώση είναι πεπερασμένη, κάποιοι χωρίς ηθικούς φραγμούς βιάζονται να περάσουν στην άμεση εφαρμογή, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η διαδικασία της έρευνας. Ορισμένοι πριν ακόμη αποκτήσουν την απαραίτητη γνώση για το σύνολο του DΝΑ, προχωρούν σε εφαρμογές. Τα συμφέροντα των εταιρειών συμπιέζουν το χρόνο, τη στιγμή που η έρευνα τον απαιτεί. Το επίτευγμα της αποκρυπτογράφησης του ανθρώπινου γονιδιώματος είναι τόσο μεγάλου διαμετρήματος, ώστε να συνεπάγεται τον ορατό κίνδυνο να συγκεντρωθεί τεράστια εξουσία σε λίγους ανθρώπους, -στους ιδιοκτήτες των εταιριών βιοτεχνολογίας- και έτσι να επιβληθεί μια ανεξέλεγκτη κυριαρχία των λίγων στους πολλούς.
Δεν θα υπάρχουν στο μέλλον άνθρωποι με φυσικές ατέλειες;
Η γνώση είναι τόσο ουσιαστικά και βαθιά δεμένη με τη φύση του ανθρώπου, ώστε ο κίνδυνος να μην αρκεσθούμε στη θεραπεία, αλλά να προχωρήσουμε στη διόρθωση των «φυσικών ατελειών» είναι άμεσος, με συνέπεια, μαζί με τη θεραπεία των γονιδίων, να προκαλέσουμε αθεράπευτες αλλοιώσεις και στις ανθρώπινες σχέσεις. Η δυνατότητα παρέμβασης και διαμόρφωσης της ποιότητας των χαρακτηριστικών ενός ανθρώπου, «ανοίγει τις πύλες» στο ενδεχόμενο μιας κοινωνίας γενετικών διακρίσεων, ρατσισμού και ευγονικής, μιας κοινωνίας στην οποία θα έχουν θέση μόνον οι υγιείς, οι ισχυροί, οι συγκεκριμένων προκαθορισμένων προδιαγραφών άνθρωποι. Η συγκεκριμένη κοινωνία για να δημιουργηθεί θα οδηγήσει σε αφανισμό δισεκατομμύρια ανθρώπινων υπάρξεων, στα εργαστήρια, πριν ακόμη γεννηθούν. Σήμερα μόνο στις Η.Π.Α υπάρχουν 10.000 κατεψυγμένα έμβρυα, που «περίσσευσαν» στις τεχνητές γονιμοποιήσεις και τα οποία περιμένουν στην κατάψυξη, έως ότου εμφυτευθούν, καταστραφούν ή ενδεχομένως χρησιμοποιηθούν ως πειραματόζωα «για το καλό της ανθρωπότητας». Η γενετική πρόοδος παρέχει δυνατότητα παραγγελίας παιδιών με συγκεκριμένες προδιαγραφές! Ήδη από τον Μάρτιο του 2000, είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα USA TODAY αγγελία για προσφορά $50000 για ωάριο κοπέλας, ύψους 1,75 μ., ευφυούς (με επίδοση τουλάχιστον 10 .400 SAT’s), αθλητικής, χωρίς βεβαρυμμένο οικογενειακό ιατρικό παρελθόν! Ερευνητές υποστηρίζουν ότι η μέθοδος της κλωνοποίησης των ανθρώπινων εμβρύων, θα επέτρεπε την παραγωγή αρκετών εμβρύων απ’ το ίδιο γονιμοποιημένο ωάριο, αυξάνοντας τις πιθανότητες επιτυχίας μιας εξωσωματικής γονιμοποίησης. Οι δικαιούχοι των δικαιωμάτων των διαφόρων γενετικών πειραμάτων, ερευνών και εξετάσεων είναι ασφαλώς κυρίως τα έμβρυα κάθε ηλικίας. Πως όμως μπορεί να διαπιστωθεί η συναίνεσή τους; Πόσο ηθικά και τελικώς πιστευτά μπορεί να είναι τα ποικίλα επιστημονικά επιχειρήματα ότι η ανθρώπινη ζωή αρχίζει τη στιγμή εμφύτευσης ή την 14η μέρα από της συλλήψεως ή την 21η ή στο τέλος της οργανογένεσης; Κάθε μέρα είναι εξίσου σημαντική στη ζωή του εμβρύου, γιατί χωρίς αυτή δεν θα υπήρχε η επόμενη.
Θα πετύχουμε την πρόγνωση ασθενειών;
Η γενετική εξελίσσεται σε επιστήμη πρόγνωσης υγείας. Παρ’ όλα αυτά μπορεί να έχουμε θετικό τεστ για να νοσήσουμε μελλοντικά, όμως είναι πιθανόν να μην προσβληθούμε ποτέ από την ασθένεια που προέβλεψε το τεστ. Μπορεί πάλι να έχουμε αρνητικούς δείκτες και να προσβληθούμε! Τα προγνωστικά τεστ γίνονται σε υγιείς, όχι σε ασθενείς, και διατυπώνονται σε διάλεκτο πιθανοτήτων. Αυτό όλο οδηγεί σε ό,τι ονομάζουμε «τυραννία της γνώσης». Τη γνώση ποιος τη χρειάζεται περισσότερο και ποιος την εξουσιάζει; Ο πολίτης ή ο γιατρός; Ή μήπως και η ασφαλιστική εταιρεία; Τι συμβαίνει όταν κάποιος επιλέξει την άγνοια και οι συγγενείς του τη γενετική γνώση της κατάστασής του ή της προδιάθεσής του; Ένας άλλος κίνδυνος είναι αυτός της κατάργησης του ιατρικού απορρήτου, δηλαδή η χρήση γενετικών μυστικών από γιατρούς. Μπορούν να έχουν πρόσβαση στις γενετικές πληροφορίες οι εργοδότες και το κράτος ή τα δικαστήρια; Την πορεία της έρευνας τελικά δεν την καθορίζουν οι ανάγκες αλλά τα οικονομικά συμφέροντα. Το κόστος του προγράμματος για τη χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος, είναι άραγε ανάλογο της ωφέλειας που προκύπτει;
Οι εταιρείες στην προσπάθειά τους να προσλάβουν τους πιο ικανούς και αποδοτικούς υπαλλήλους είναι φυσικό να απαιτούν -για την πρόσληψη- γνώση της γενετικής προδιάθεσης του εργαζομένου. Για παράδειγμα, ένας εργαζόμενος που ενδέχεται στο μέλλον να έχει προβλήματα καρδιάς-όπως φανερώνει το γενετικό του τεστ- μπορεί να κοστίσει στην επιχείρηση πολλά χρήματα σε άδειες και μισθούς αντικαταστατών! Η σύγκρουση συμφερόντων εργοδοτών και εργαζομένων φαντάζει αναπόφευκτη.
Κατά ανάλογο τρόπο, και οι ασφαλιστικές εταιρείες είναι λογικό να διεκδικούν πρόσβαση στη γενετική προδιάθεση των ασφαλιζομένων, πράγμα που λογικά καταλήγει σε σύγκρουση συμφερόντων ασφαλειών και ασφαλισμένων. Στην ίδια κατηγορία θα μπορούσαν να τεθούν και τα προβλήματα στον αθλητισμό. Οι γενετικές βελτιώσεις του μυϊκού συστήματος των αθλητών θα αλλοιώσουν τον επί ίσοις όροις ανταγωνισμό.
Η γνώση είναι δύναμη;
Τελικά θα χρησιμοποιηθεί αυτή η επιστημονική γνώση για την πρόοδο της ανθρωπότητας ή για τον πλουτισμό των μεγάλων βιομηχανιών; Αν υποθέσουμε ότι προκύπτει η δυνατότητα γενετικών φαρμάκων, σε ποια θα δοθεί προτεραιότητα, σ’ αυτά που αντιμετωπίζουν ασθένειες που μαστίζουν μεγάλους πληθυσμούς της γης ή σ’ αυτά πού λύνουν αισθητικά προβλήματα των πληθυσμών των ανεπτυγμένων χωρών και είναι περισσότερο εμπορικά; Σημειωτέον υπάρχουν ήδη στο εμπόριο πανάκριβες κρέμες ανανέωσης κυττάρων που εμπεριέχουν εκχυλίσματα ανθρώπινων βλαστοκυττάρων!
Σίγουρα η πρόοδος της γενετικής θα οδηγήσει στην παράταση της ζωής, η οποία όμως, δεδομένου του περιορισμού των γεννήσεων, συνεπάγεται και την ποσοστιαία αύξηση του γηρασμένου πληθυσμού, με επίσης απρόβλεπτες κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες, για παράδειγμα για το ασφαλιστικό σύστημα και το δημόσιο σύστημα υγείας.
Εγείρονται όμως και προβλήματα φιλοσοφικά. Τα όρια του θεραπευτικού με το βελτιωτικό της ζωής, του αναγκαίου με το φιλοπερίεργο, όσο αυξάνουν οι απαιτήσεις των ανθρώπων, τόσο και γίνονται περισσότερο ασαφή. Στο όνομα της θεραπευτικής και στο βωμό της βελτίωσης της ποιότητας ζωής ενδέχεται να γίνουν αλλαγές που στην ουσία θα αλλοιώσουν το ανθρώπινο είδος. Από την πλευρά όμως, δεν πρέπει να καθυστερούμε την πρόοδο στη θεραπευτική από υπερβολικούς φόβους και κοινωνικές ανασφάλειες. Η πρόοδος θέλει τόλμη αλλά και σύνεση και κατανόηση των ορίων και των κριτηρίων ορισμού των ρίσκων.
Παράλληλα με τη γένεση των νέων επιστημών στο χώρο της γενετικής -γονιδιωματική, πρωτεωμική-, αρχίζει να εμφανίζεται και η «Γονιδιωματική φιλοσοφία», μια φιλοσοφική προσέγγιση που προσπαθεί να ανιχνεύσει μέσα από το γονιδίωμα την ανθρώπινη ταυτότητα.
Ποια η σχέση του ανθρώπινου γονιδιώματος - DNA με την ψυχή;
Η ψυχή είναι η πνοή του θεού μέσα στον άνθρωπο, την οποία πλάθει ο θεός ταυτόχρονα με την δημιουργία του ανθρώπου. Ο άνθρωπος είναι άνθρωπος σ’ όλες τις φάσεις τις ζωής του, από την εμβρυϊκή μέχρι και τον απόλυτο κανονικό σχηματισμό του. Αυτό είναι αυτονόητο, αν σκεφτεί κανείς ότι κάθε στάδιο της ανθρώπινης ύπαρξης είναι σημαντικό, διότι αν δεν υπήρχε αυτό, δεν θα υπήρχε και το επόμενο! Ο άνθρωπος είναι ψυχοσωματική οντότητα με αιώνιες προδιαγραφές και θεϊκή προοπτική. Κάτι τέτοιο είναι πολύ ξένο προς τη σύγχρονη τεχνοκρατούμενη και ορθολογιστική αντίληψη της κοινωνίας.
Η γενετική πρόοδος μπορεί να οδηγήσει σε οίηση- αλαζονεία που θυμίζει πύργο της Βαβέλ και συνηγορεί σε υποκατάσταση του Θεού. Συγκρούονται τότε οι μεγαλύτεροι εγωισμοί: η έπαρση του επιστημονικού επιτεύγματος, η κυριαρχίας των τεχνολογιών και η κυνική αγριότητα των χρηματιστηριακών συμφερόντων. Ως τώρα η επιστήμη έψαχνε να ανακαλύψει τα έργα του Θεού. Σήμερα, η επιστήμη ως βιοτεχνολογία, γενετική μηχανική, προσπαθεί να κάνει ή και να «διορθώσει» αυτά που δήθεν δεν έχει κάνει ο Θεός! Η κλασική επιστήμη πιο εύκολα κατέληγε στο Θεό. Η σύγχρονη έχει κέντρο το χρήμα. Γι’ τον λόγο αυτό, η πρώτη διευκόλυνε την ταπείνωση, ενώ η σύγχρονη συνηγορεί στον εγωισμό. Βέβαια, ἡ γνῶσις φυσιοῖ. (Αποστόλου Παύλου A΄ Kορινθ. η΄ 1) Η αγάπη για τον συνάνθρωπο οικοδομεί.
Χωρίς την αγάπη ελλοχεύει κίνδυνος διαταραχής της ψυχοσωματικής ισορροπίας. Η ψυχή και το σώμα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Κάθε τι που παρεμβαίνει στο σώμα επηρεάζει και την ψυχή. Αλλά και η φυσική υπόσταση της ψυχής είναι επίσης συνυφασμένη με την πνευματική της.
Ο υπερτονισμός του σώματος και της βιολογικής υπόστασης του ανθρώπου καλλιεργεί την ψευδαίσθηση ότι αυτό που τελικά είμαστε είναι κυρίως γονίδια και κύτταρα και αυτό που μπορούμε να γίνουμε το προσδιορίζει περισσότερο ένας γενετικός προγραμματισμός ή μια γονιδιακή ρύθμιση παρά η θεία ή η ανθρώπινη ελεύθερη βούληση. Η ελπίδα μας τότε βρίσκεται περισσότερο στα γενετικά φάρμακα, παρά στις επιλογές μας. Ακόμη και οι ψυχικές ανθρώπινες λειτουργίες, σε μεγάλο βαθμό, υπόκεινται στον ρυθμιστικό ρόλο καθαρά βιολογικών παραμέτρων. Η μονόπλευρη φροντίδα του σώματος διαταράσσει την ψυχοσωματική αρμονία.
Η επιστήμη πρέπει να ελευθερώνει τον άνθρωπο από τις προκαταλήψεις και να μην συντελεί στον περιορισμό του αυτεξουσίου του, αλλά στην ελευθερία των επιλογών του, στην αυτοδιάθεσή του. Ό,τι είναι το γονιδίωμα για τον φυσικό εαυτό μας, είναι το αυτεξούσιο για τον πνευματικό. Οι όροι τεχνολογία, μηχανική, προγραμματισμός, έλεγχος, προδιαγεγραμμένα χαρακτηριστικά είναι όροι που τονίζουν τη νομοτέλεια και υποτάσσουν την ανθρώπινη αυτεξουσιότητα σε αιτιοκρατικούς παράγοντες. Αν δίπλα σ’ αυτό συνυπολογίσει κάποιος και τον ρόλο που παίζει στην έρευνα και περισσότερο στις εφαρμογές και στη διαμόρφωση των νοοτροπιών η λογική των εταιρικών απρόσωπων συμφερόντων, εύκολα αντιλαμβάνεται το πως τελικά το όραμα του γενετικά τέλειου ανθρώπου καθιστά απατηλό όνειρο την εικόνα του ελεύθερου προσώπου.
Χρειάζεται προσοχή να μην συντελεστεί η αποϊεροποίηση του ανθρώπου, ο οποίος τότε αρχίζει να θεωρείται αμελητέα ποσότητα. Ένας άνθρωπος με υπερβολικά έντονη βιολογική ελπίδα, συνείδηση γονιδιωματικής αποκλειστικότητας, αμφιβολία ψυχικής δύναμης και αμφισβήτηση του αυτεξουσίου του, κινδυνεύει να λειτουργεί περισσότερο ως μηχανή και λιγότερο ως ελεύθερο πρόσωπο. Η επικέντρωση στο εφήμερο, στην αψεγάδιαστη ελκυστική προκλητική ομορφιά αποδυναμώνει την αίσθηση της αιώνιας προοπτικής και τονίζει την κυριαρχία του σώματος επί της ψυχής· η αλαζονεία που γεννάται από τη δυνατότητα της δήθεν «διόρθωσης» της δημιουργίας, απομακρύνει τον άνθρωπο από την ανάγκη του Θεού. Ο άνθρωπος καθίσταται περισσότερο βιολογικός, υπολογιστικός και λιγότερο πνευματικός· διεισδύει στις αρμοδιότητες του Θεού, αισθάνεται παντοδύναμος δημιουργός, υποκαθιστά τον Θεό και τέλος τον αρνείται, οδηγούμενος στον μηδενισμό! Στον κόσμο της φυσικής νομοτέλειας και της γενετικής κυριαρχίας η ψυχή και το αυτεξούσιο εξοβελίζονται.
Ποιο το συμπέρασμα;
Τελικά, τα προβλήματα φαίνονται απειράριθμα και με τη λογική της αναγκαίας συμφωνίας, των ανθρώπινων δικαιωμάτων και των νομικών διατυπώσεων, φαντάζουν ανυπέρβλητα, με διλημματικό χαρακτήρα και απρόβλεπτες συνέπειες. Ίσως η μεγαλύτερη ανακάλυψη που συνδέεται με το DNA μας να είναι ότι τα προβλήματα τα δημιουργούμε μόνοι μας. Το ότι η ανθρώπινη σωματοδομή είναι ανεξήγητη φαίνεται πως οφείλεται τελικά στη γεωμετρία του DNA.
Ισχύει το διαχρονικό «πᾶσα ἐπιστήμη χωριζομένη ἀρετῆς πανουργία καί οὐ σοφία φαίνεται». Κάθε επιστήμη όταν αποχωρίζεται από την αρετή είναι πανουργία και όχι σοφία. Ο επιστήμονας ραδιούργος και όχι πνευματικός άνθρωπος, θεωρεί την επιστήμη του αυτοσκοπό και δεν ενδιαφέρεται να απαλύνει τον ανθρώπινο πόνο. Όμως, αν ο επιστήμονας αξιοποιήσει την κλωνοποίηση συνετά και ηθικά μπορεί να συμβάλει στην καταπολέμηση του υποσιτισμού, στη δημιουργία εξατομικευμένων φαρμάκων, στη διάσωση φυτών που απειλούνται με αφανισμό.
