Η νηστεία των Χριστουγέννων
Έθιμο ή βαθιά ψυχική αναγκαιότητα;
Κάποιοι, λίγο πριν τις Άγιες μέρες των Χριστουγέννων, ξεκινούν να γράφουν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προτροπές του τύπου «βοήθησε ένα ορφανό παιδί και μην νηστεύσεις φέτος». Λες και το ένα αναιρεί το άλλο! Φαίνεται να λησμονούν πως «τοῦτο δὲ τὸ γένος οὐκ ἐκπορεύεται εἰ μὴ ἐν προσευχῇ καὶ νηστεία ». (αυτό το είδος των δαιμονίων δεν εκδιώκεται παρά με προσευχή και νηστεία). (Ματθ. 17,21) Η πρώτη παρακοή των ανθρώπων θέμα νηστείας αφορούσε! Η νηστεία βέβαια δεν περιορίζεται μόνο στις διατροφικές επιλογές. Η εγκράτεια στο φαγητό χρειάζεται να συνοδεύεται από προσπάθεια κατασίγασης των παθών και των κακών έξεων, αποχή από τον θυμό, το ψέμα, την κακία, την αδικία, το μίσος, την φιλαργυρία, την γαστριμαργία. Χρειάζεται η νηστεία να μην διατυμπανίζεται και να συνοδεύεται από πράξεις ανιδιοτελούς αγάπης και αλληλεγγύης προς τον συνάνθρωπο, όπως ελεημοσύνη, διακονία ασθενών ή έστω ένα καλό λόγο σε όποιον τον έχει ανάγκη, που βέβαια δεν κοστίζει τίποτα, αλλά προφέρεται και προσφέρεται δύσκολα.
Γιατί νηστεύουμε;
Ο Θεός δεν έχει ανάγκη την δική μας νηστεία. Εμείς την έχουμε ανάγκη. Η νηστεία η σωματική, τα φαγητά δηλαδή, είναι βασική προϋπόθεση της προσευχής, της φυσικής κίνησης του ανθρώπου προς τον Θεό. Λένε οι πατέρες της ορθόδοξης εκκλησίας πως η νηστεία είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την πνευματική ζωή. Όταν ο άνθρωπος θέλει να ζήσει πνευματικά, ένα από τα πρώτα πράγματα που θα πρέπει να κάνει είναι να αρχίσει να νηστεύει∙ και η πιο εύκολη νηστεία είναι… η νηστεία των φαγητών! Όμως, κάτι περισσότερο απ’ αυτήν, είναι η νηστεία η διανοητική, δηλαδή ο άνθρωπος να αρχίσει να «κόβει» όλα αυτά τα άχρηστα πράγματα που μαζεύει κάθε μέρα γύρω του. Ο Άγιος Παΐσιος έλεγε να σταματήσουμε να μαζεύουμε «σαβούρα», μέσα στον νου μας. Όταν δηλαδή όλη μέρα κάποιος ακατάπαυστα ανακατεύεται στις υποθέσεις του περιβάλλοντός του, μαθαίνει πράγματα που δεν τον αφορούν και δεν τον ωφελούν, αυτά ακριβώς του στέκονται εμπόδιο όταν πάει να προσευχηθεί.
Η νηστεία που θεωρείται προϋπόθεση της πνευματικής ζωής «ξεκολλά» τον άνθρωπο από την ύλη των φαγητών, τον καθαρίζει σωματικά. Παράλληλα, «νηστεύει η γλώσσα, νηστεύουν τα μάτια, νηστεύουν οι αισθήσεις». Όλα έχουν μια εγκράτεια. Ο άνθρωπος περιορίζει τον εαυτό του στα απαραίτητα. Κόβει το περιττό, το άχρηστο και κρατά τα ουσιώδη. Ο νους διαφυλάττει την δύναμη και την διοχετεύει στην προσευχή, Μετά από μια θορυβώδη νύχτα με γλέντι, πολυφαγία και πολυποσία, είναι πολύ δύσκολο κάποιος να συγκεντρωθεί για να προσευχηθεί. Με την νηστεία όμως μαθαίνει να τηρεί το μέτρο, την Αριστοτελική «μεσότητα», ώστε να διευκολύνεται στην προσευχή. Για παράδειγμα, οι υπερβολές του ψυχρού και θερμού είναι οι αιτίες των νόσων και της φθοράς. Στην πατερική παράδοση, η μεσότητα είναι «πανταχού καλόν», γράφει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, (Ι. Χρυσοστόμου, Εις Γέν. 11,1, PG 53,91.) και γι’ αυτό το λόγο «πανταχοῦ μέτρα δεῖ εἶναι». O ίδιος σημειώνει πως παντού το μεν σύμμετρο είναι ποθεινό ενώ το άμετρο πουθενά.
Η νηστεία των Χριστουγέννων ξεκινά την Κυριακή 15 Νοεμβρίου και ολοκληρώνεται την Πέμπτη 24 Δεκεμβρίου, παραμονή των Χριστουγέννων. Αποτελεί, σύμφωνα με την ορθόδοξη διδασκαλία, περίοδο πνευματικής προετοιμασίας για τη μεγάλη γιορτή της Γέννησης του Χριστού.
Τι τρώμε και τι αποφεύγουμε στη νηστεία των Χριστουγέννων;
Κατά τη διάρκεια του Σαρανταημέρου, απέχουμε από το κρέας, τα γαλακτοκομικά προϊόντα και τα αυγά. Ωστόσο, προβλέπονται διαφοροποιήσεις ως προς την κατανάλωση ψαριού, λαδιού και κρασιού, ανάλογα με την ημέρα και την περίοδο της νηστείας. Από τις 15 Νοεμβρίου έως τις 17 Δεκεμβρίου, επιτρέπεται γενικά η κατανάλωση ψαριού, εκτός από τις Τετάρτες και τις Παρασκευές, σύμφωνα με τη συνήθη εκκλησιαστική πρακτική. Εξαίρεση αποτελεί η εορτή των Εισοδίων της Υπεραγίας Θεοτόκου, στις 21 Νοεμβρίου, κατά την οποία επιτρέπεται η κατανάλωση ψαριού.
Από τις 18 έως τις 23 Δεκεμβρίου, η νηστεία γίνεται αυστηρότερη, καθώς δεν επιτρέπεται η κατανάλωση ιχθύων. Η κατάλυση οίνου και ελαίου προβλέπεται, κατά τη συνήθη πρακτική, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής. Την παραμονή των Χριστουγέννων, στις 24 Δεκεμβρίου, τηρείται αυστηρότερη νηστεία. Ωστόσο, η νηστεία είναι θέμα συζήτησης με τον πνευματικό μας και τον γιατρό μας, ώστε να λάβει ο καθένας προσωπικές και εξατομικευμένες οδηγίες από τον θεράποντα γιατρό του, αν αντιμετωπίζει κάποιο χρόνιο ή έκτακτο νόσημα, το οποίο επηρεάζει την διατροφή του.
Το Σαρανταήμερο αποτελεί μια πορεία αυτοσυγκράτησης, εγκράτειας και εσωτερικής συγκρότησης, με στόχο την ουσιαστική προετοιμασία για τον εορτασμό των Χριστουγέννων. Κατά τη διάρκεια της νηστείας, όπως και καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, θα πρέπει να τηρούνται οι 3 βασικές αρχές της διατροφής: ισορροπία, ποικιλία και μέτρο. Ετυμολογικά η λέξη νηστεία είναι σύνθετη με πρώτο συνθετικό το αρνητικό μόριο νη, που σημαίνει «δεν» και β' συνθετικό το αρχαίο ρήμα «ἐσθίω» που σημαίνει τρώω. Νή ἐσθίω, δηλαδή δεν τρώω. Ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός για σαράντα ημέρες και νύκτες στην έρημο νήστευσε. Παρόμοια και ο Προφήτης Ηλίας προτού κλείσει τον ουρανό ώστε να μη βρέξει για τρεισήμισι χρόνια και ο Προφήτης Μωυσής στο Όρος Σινά προτού λάβει τις εντολές.
