Η Καταστροφή των Ψαρών (1824): ολοκαύτωμα και αποτυχημένη ανακατάληψη
Στις 20 Ιουνίου 1824, ο οθωμανικός στόλος με 176 πλοία και 12.000 άνδρες κατέστρεψε την τρίτη ναυτική δύναμη της επαναστατημένης Ελλάδας.
Στις 20 Ιουνίου 1824, ο οθωμανικός στόλος υπό τον Χοσρέφ Πασά ξεκίνησε από το Σίγρι Μυτιλήνης με 176 πλοία και 12.000 άνδρες, με στόχο την καταστροφή των Ψαρών. Το νησί αποτελούσε την τρίτη ναυτική δύναμη της επαναστατημένης Ελλάδας, μετά την Ύδρα και τις Σπέτσες, με ονομαστούς πυρπολητές όπως ο Παπανικολής, ο Κανάρης και ο Πιπίνος.
Η επίθεση εντασσόταν στη στρατηγική που συμφωνήθηκε τον Μάρτιο του 1824 μεταξύ του σουλτάνου Μαχμούτ Β΄ και του Μεχμέτ Αλή Πασά της Αιγύπτου. Οι Τουρκοαιγύπτιοι έδιναν προτεραιότητα στη θαλάσσια αντιπαράθεση, θεωρώντας αδύνατη κάθε χερσαία επιτυχία χωρίς την εξουδετέρωση του ελληνικού στόλου. Ο Χοσρέφ Πασάς είχε εντολή από τον σουλτάνο να εξαφανίσει τα Ψαρά από τον χάρτη.
Μετά από ισχυρό κανονιοβολισμό, οι Τούρκοι πέτυχαν την απόβαση στον ορμίσκο Κάναλος, στη βορειοδυτική πλευρά του νησιού, το απόγευμα της ίδιας ημέρας. Οι αμυνόμενοι – 1.300 Ψαριανοί, 700 πάροικοι και 1.027 μισθοφόροι – είχαν αποφασίσει να περιοριστούν στην ξηρά, θέτοντας σε αχρηστία τον στόλο και τα πυρπολικά, ενώ δεν είχαν απομακρύνει τα γυναικόπαιδα. Αφαίρεσαν μάλιστα τα πηδάλια των πλοίων, αποκόπτοντας έτσι κάθε δίοδο διαφυγής.
Σε δύο ημέρες το νησί είχε πέσει. Μοναδική εστία αντίστασης έμεινε το Παλαιόκαστρο, όπου ο Αντώνιος Βρατσάνος ανατίναξε την πυριταποθήκη για να μην παραδοθεί στους Οθωμανούς. Από τους 30.000 κατοίκους – εκ των οποίων πολλοί ήταν πρόσφυγες από τη Χίο και τη Μικρά Ασία – 18.000 θανατώθηκαν ή πωλήθηκαν ως δούλοι. Από τα περίπου 100 πλοία των Ψαριανών μόνο 16 διασώθηκαν, μαζί με 7 πυρπολικά υπό τον Κανάρη. Ο εθνικός ποιητής Διονύσιος Σολωμός αποτύπωσε την τραγωδία στο γνωστό επίγραμμά του: «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη / περπατώντας η Δόξα μονάχη».
Τον Ιούλιο του 1824 συγκροτήθηκε, με πρωτοβουλία του υδραίου Λάζαρου Κουντουριώτη, στόλος υπό τους ναυάρχους Σαχτούρη και Μιαούλη για την ανακατάληψη του νησιού. Στις 3 Ιουλίου οι ελληνικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν και έτρεψαν σε φυγή τους 600 Τουρκαλβανούς φρουρούς. Στη ναυμαχία που ακολούθησε ανοιχτά της Χίου, μόνο 5 από τα 20 οθωμανικά σκάφη διέφυγαν, με απώλειες που ξεπέρασαν τους 1.000 άνδρες· οι Έλληνες είχαν έναν νεκρό και έξι τραυματίες.
Ωστόσο, η έλλειψη πειθαρχίας ακύρωσε τη νίκη. Ναύτες και πλοίαρχοι επιδόθηκαν σε αρπαγή λαφύρων αντί να εκκαθαρίσουν το νησί. Στις 7 Ιουλίου μοίρα του οθωμανικού στόλου κατευθύνθηκε εκ νέου προς τα Ψαρά· από τα 51 ελληνικά πλοία μόνο 14 πειθάρχησαν στη διαταγή του Μιαούλη να τεθούν σε πολεμική ετοιμότητα. Στις 10 Ιουλίου 1824 ο Μιαούλης εγκατέλειψε την περιοχή. Τα Ψαρά παρέμειναν υπό οθωμανική κυριαρχία έως το 1912, οπότε ενσωματώθηκαν στον εθνικό κορμό κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους.
Νωρίτερα η ΕΟΔ έχει αναφερθεί στο μυστήριο με την ιστορική καμπάνα της Ναυμαχίας του Ναυαρίνου, που εξαφανίστηκε από το λιμάνι της Πύλου. Το ιστορικής αξίας κειμήλιο είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου και είχε δωρηθεί από Ρώσους φιλέλληνες.
