Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος: Τι θα έλεγε στη σημερινή κοινωνία;
Ο αφυπνιστικός λόγος του για τον πλούτο, τη φτώχεια, την αδικία και την ευθύνη των χριστιανών
Αν ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος απευθυνόταν σήμερα στην σύγχρονη κοινωνία, πιθανότατα θα μας έθετε ένα ερώτημα: Πώς είναι δυνατόν άνθρωποι που ζουν μέσα στην υπερβολική αφθονία, να αδιαφορούν κυνικά όταν άλλοι δίπλα τους στερούνται ακόμη και τα πιο στοιχειώδη για την επιβίωσή τους; Ο μεγάλος Πατέρας της Εκκλησίας, ένας εκ των τριών Ιεραρχών, έζησε τον 4ο αιώνα και ανέδειξε μέσα από το κήρυγμά του τη βαθιά αντίφαση ανάμεσα στον αρίφνητο πλούτο των λίγων και στη φτώχεια των πολλών, τονίζοντας ότι η χριστιανική πίστη δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την θεία δικαιοσύνη.
Για τον Άγιο, ο πλούτος δεν αποτελεί από μόνος του αμαρτία. Καταδικάζει όμως την απληστία, τη συσσώρευση αγαθών για ιδιοτελείς σκοπούς και, κυρίως, την απόκτηση περιουσίας με αδικίες και στυγνή εκμετάλλευση των συνανθρώπων. Στη Β΄ Ομιλία του «Προς τον λαόν της Αντιοχείας» (Περί Ευτροπίου), διακρίνει τον πλούσιο από τον άρπαγα και τον εύπορο από τον πλεονέκτη. Παράλληλα, τονίζει ότι ο πλούτος αποκτά πραγματική αξία όταν προσφέρεται στους φτωχούς και γίνεται μέσο ανακούφισης του ανθρώπινου πόνου. (PG 52, 397-418)
Ιδιαίτερα διαφωτιστική είναι η ερμηνεία του στην παραβολή του πλουσίου και του Λαζάρου. Καταδικάζει τον πλούσιο, επειδή παραμένει αδιάφορος μπροστά στον άνθρωπο που υποφέρει και πάσχει, έξω ακριβώς από την πόρτα του. Ο φτωχός Λάζαρος ζητούσε τα στοιχειώδη για την επιβίωσή του. Η αδιαφορία καταντά ηθική ενοχή. Ο πλούσιος τιμωρείται όχι για τον πακτωλό χρημάτων που κατείχε, αλλά για όσα αρνήθηκε να προσφέρει (Ομιλία Β΄, Περί Λαζάρου, PG 48, 981-992). Η αμαρτία του είναι η απουσία αγάπης, η άρνηση να συντρέξει τον φτωχό αδελφό του.
Ποια η ευθύνη μας;
Στη σημερινή εποχή, η διδασκαλία του Μεγάλου Ιεράρχη έχει ιδιαίτερη επικαιρότητα. Η οικονομική ανισότητα, η εργασιακή εκμετάλλευση, η ανεργία, η φτώχεια, απόλυτη, αλλά και σχετική και ο κοινωνικός αποκλεισμός αποτελούν σύγχρονες μορφές κατάφωρης κοινωνικής αδικίας. Ο κλεινός Ιωάννης, ο την γλώτταν χρυσορρήμων θα μας καλούσε να αναρωτηθούμε όχι μόνο πόσα διαθέτουμε, αλλά και με ποιον τρόπο τα αποκτήσαμε και κατά πόσο η δική μας ευμάρεια είναι εις βάρος της αξιοπρέπειας των συνανθρώπων μας.
Εξίσου σημαντική είναι η θέση του για την κοινή χρήση των αγαθών. Τα αγαθά της δημιουργίας προορίζονται γι’ όλους και ο άνθρωπος καλείται να τα διαχειρίζεται με σύνεση, υπευθυνότητα και αγάπη (Ομιλία Ι΄, PG 61, 85). Η θέση αυτή δεν αποτελεί απλώς προτροπή για φιλανθρωπία, αλλά βαθιά θεολογική θεώρηση της κοινωνικής αλληλεγγύης.
Επιπλέον, οι χριστιανοί υπέχουμε σοβαρή ευθύνη για την υπεράσπιση του αδικημένου, τη συμπαράστασή μας στον αδύναμο, την παροχή συμβουλών στον αποπροσανατολισμένο- μπερδεμένο γείτονα, τον καλό λόγο σε αυτόν που τον έχει ανάγκη και την αξιοποίηση των προσωπικών ικανοτήτων προς όφελος του διπλανού μας. Επομένως, η χριστιανική ευθύνη εκφράζεται με συγκεκριμένες απλές καθημερινές πράξεις αγάπης και όχι μόνο με λόγια, φληναφήματα ή βαρύγδουπες διακηρύξεις. Η πίστη δεν περιορίζεται στην τυπική εκκλησιαστική συμμετοχή, όταν έξω από τον ναό υπάρχουν άνθρωποι ανήμποροι, πεινασμένοι, ασθενείς που νιώθουν να προσβάλλεται η αξιοπρέπειά τους. Η αγάπη προς τον Θεό αποδεικνύεται μέσα από την άδολη αγάπη προς τον συνάνθρωπο. Για τον Ιερό Χρυσόστομο, το πραγματικό μέτρο του πλούτου δεν είναι όσα συγκεντρώνει κανείς, αλλά όσα προσφέρει. Και το πραγματικό μέτρο της χριστιανικής ζωής δεν είναι όσα ομολογούμε με τα χείλη, αλλά όσα εφαρμόζουμε καθημερινά με τις πράξεις μας, απεκδυόμενοι το σαρκικό φρόνημα. Το μέτρο της Αγάπης είναι… η αγάπη χωρίς μέτρο.
Είναι σύγχρονη η διδασκαλία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου για τον πλούτο, τη φτώχεια, την αδικία και την κοινωνική ευθύνη των χριστιανών;
Πραγματικά πλούσιος δεν είναι εκείνος που κατέχει πολλά, αλλά εκείνος που δεν επιθυμεί διαρκώς περισσότερα. Αντίστοιχα, φτωχός δεν είναι αναγκαστικά όποιος στερείται χρημάτων, αλλά όποιος κυριαρχείται από ακόρεστες- ανικανοποίητες επιθυμίες. Επομένως, η αληθινή ευημερία δεν εξαρτάται από το μέγεθος της περιουσίας, αλλά από την εσωτερική ελευθερία του ανθρώπου και την απαλλαγή του από την πλεονεξία. Ο Ιερός Χρυσόστομος δεν αντιμετωπίζει τον πλούτο ως απόλυτο κακό, αλλά ως ευθύνη και διακονία. Υπογραμμίζει ότι τα υλικά αγαθά δεν παραχωρούνται στον άνθρωπο για την αποκλειστική του ατομική απόλαυση, αλλά για να καλύπτονται και οι ανάγκες των αναξιοπαθούντων, όπως ορφανών, ασθενών και υπέργηρων ανθρώπων. Χαρακτηριστικά, παρομοιάζει τον πλούσιο με διαχειριστή αγαθών που προορίζονται να διανεμηθούν στους ενδεείς. Η ιδιοκτησία, συνεπώς, γεννά υποχρέωση κοινωνικής προσφοράς.
Ο περίφημος Ιωάννης με τον χρυσό του μελίρρυτο λόγο αυστηρά στηλιτεύει την κοινωνική αδικία, την εκμετάλλευση της ανάγκης, όσους κερδοσκοπούν εις βάρος των φτωχών, μετατρέποντας καιροσκοπικά τη δυστυχία του διπλανού τους σε δική τους ευκαιρία πλουτισμού. Η αδικία δεν αποτελεί απλώς προσωπικό ηθικό παράπτωμα, αλλά κοινωνική πληγή που προσβάλλει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. «Διὰ τοῦτο γὰρ πλοῦτον ἔχεις, ἵνα πενίαν ἀνακουφίζῃς, οὐχ ἵνα πενίας ἐργάζῃ κέρδος». «Γι' αυτό έχεις πλούτο, για να ανακουφίζεις τη φτώχεια και όχι για να αποκομίζεις κέρδη από αυτήν» (56η Ομιλία του Αγίου στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο).
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει, επίσης, στην προσωπική ευθύνη κάθε χριστιανού απέναντι στον αναγκεμένο συνάνθρωπο. Δεν αρκεί η αποφυγή της αδικίας· απαιτείται ενεργητική συμμετοχή στην αντιμετώπιση του ανθρώπινου πόνου, εθελοντική ανιδιοτελής προσφορά, σε μια εποχή κατά την οποία διευρύνονται οι οικονομικές ανισότητες και η υπερκατανάλωση οδηγεί σε ακρότητες του τύπου να ποδοπατούνται καταναλωτές μεταξύ τους για να μπουν πρώτοι σε κατάστημα την Black Friday, ώστε να προλάβουν τις προσφορές των προϊόντων!
Η πραγματική πίστη δεν εκφράζεται με τα λόγια ή τις εξωτερικές εκδηλώσεις θρησκευτικότητας που είναι για το «φαίνεσθαι», αλλά με την έμπρακτη αγάπη, τη δικαιοσύνη και την προσφορά. Ο χριστιανός καλείται να μη ρωτά μόνο τι δικαιούται να κρατήσει για τον εαυτό του, αλλά κυρίως τι οφείλει να προσφέρει στον συνάνθρωπό του. Άνθρωπος είναι «ὁ τήν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ διασώζων». Μέσα σ’ αυτό το ανθρωπολογικό πλαίσιο ιδιαίτερη θέση κατέχουν το παιδί και ο έφηβος: «Μεγάλην παρακαταθήκην ἔχομεν τά παιδία». Στην εύθραυστη ηλικιακή παιδική περίοδο οι γονείς είναι οι κατ’ εξοχήν υπεύθυνοι για την υγιή και ολοκληρωμένη ανάπτυξη της παιδικής προσωπικότητας, η οποία επιτυγχάνεται με την διαδικασία της αγωγής του παιδιού, ώστε να διαπλάσουν έναν υπεύθυνο πολίτη. Ο Ιερός Χρυσόστομος εκφράζει την διαχρονική και ρηξικέλευθη άποψη πως «για κανένα ζήτημα των νέων δεν πρέπει να δείχνουμε τόση σπουδή καί φροντίδα, όσο για τη σωφροσύνη καί τη σεμνότητά τους».

