Ποιος ήταν δάσκαλος της εξουσίας;
Η έπαρση των κυβερνώντων
«Μηδένα πρό τοῦ τέλους μακάριζε», είπε διορατικά ο Αθηναίος φιλόσοφος και νομοθέτης Σόλωνας (~639-559 π.Χ.), απευθυνόμενος προς τον πάμπλουτο βασιλιά της Λυδίας Κροίσο. Ο Σόλων, γράφει ο «πατέρας της ιστορίας», Ηρόδοτος (1.29-1.33, 1.86), αφού όρισε τη νομοθεσία της Αθήνας, έφυγε από την πόλη του για δέκα χρόνια για να ταξιδέψει στον κόσμο, και επιστρέφοντας να βελτιώσει περαιτέρω το νομικό σύστημα της πόλης του.
Έτσι, ταξίδεψε στις Σάρδεις, στον βασιλιά Κροίσο που ζούσε στα πιο πλούσια ανάκτορα στον κόσμο. Μόλις έφτασε ο Σόλων, ο Κροίσος αναγνωρίζοντας ότι έχει μπροστά του έναν από τους επτά πιο σοφούς ανθρώπους του κόσμου, -οι άλλοι ήταν ο Θαλής ο Μιλήσιος, ο Βίας ο Πριηνεύς, ο Πιττακός ο Μυτιληναίος, ο Χείλων ο Λακεδαιμόνιος, ο Κλεόβουλος ο Ρόδιος, ο Περίανδρος ο Κορίνθιος - διέταξε τους υπηρέτες να ξεναγήσουν τον επισκέπτη, δείχνοντάς του τα πλούτη του βασιλείου του, τους αμύθητους θησαυρούς και τα πολυτελή ανάκτορα. Όταν ολοκληρώθηκε η ξενάγηση, ο βασιλιάς με έπαρση ρώτησε: «Ξένε Αθηναίε, η μεγάλη φήμη της σοφίας σου και των περιηγήσεών σου έφτασε μέχρι εμάς. Ξέρουμε ότι φιλοσοφώντας περιηγήθηκες μεγάλο μέρος της γης για να γνωρίσεις τον κόσμο. Επιθυμώ, λοιπόν, να σε ρωτήσω ποιος από όλους τους ανθρώπους που είδες είναι ο πιο ευτυχισμένος».
Βέβαια, ο Κροίσος ρώτησε, θεωρώντας αυτονόητη την απάντηση, περιμένοντας να ακούσει το όνομά του. Όμως, ο Σόλωνας δικαιώνοντας τον χαρακτηρισμό του σοφού, ρώτησε τον βασιλιά, αν θέλει να ακούσει μια ευχάριστη απάντηση ή την πραγματική αλήθεια. Όταν ο Κροίσος είπε πως αναμένει ν’ ακούσει την αλήθεια, ο Σόλων χαρακτήρισε ως ευτυχέστερο όλων των ανθρώπων τον… Τέλλο τον Αθηναίο!
Ο Κροίσος αιφνιδιάστηκε και ζήτησε εξηγήσεις. Ο Σόλων ήταν αφοπλιστικός στην απάντησή του: «Καταρχάς, διότι ο Τέλλος έζησε σε ευτυχισμένη πατρίδα, γέννησε παιδιά ωραία και ενάρετα και απ’ όλους αυτούς είδε να γεννιούνται παιδιά τα οποία έζησαν όλα. Δεύτερον, και περιουσία είχε αρκετή για Έλληνα στη διάρκεια της ζωής του και το τέλος της ζωής του ήταν λαμπρότατο. Γιατί σε κάποια μάχη των Αθηναίων εναντίον των γειτόνων του στην Ελευσίνα, πολεμώντας και αυτός, έτρεψε τους εχθρούς σε φυγή και σκοτώθηκε ένδοξα. Και οι Αθηναίοι τον έθαψαν δημοσία δαπάνη στο σημείο που σκοτώθηκε και τον τίμησαν ιδιαίτερα».
Ο Κροίσος φανερά ενοχλημένος ξαναρώτησε τον Σόλωνα ποιον θεωρεί τον δεύτερο πιο ευτυχισμένο άνθρωπο στον κόσμο, πιστεύοντας πως θα του έδινε έστω τη δεύτερη θέση. Ωστόσο ο Σόλων κατηγορηματικά όρισε: «Θεωρώ ευτυχείς τον Κλέοβη και τον Βίτωνα, Αργείους στην καταγωγή. Αυτοί είχαν αρκετή περιουσία και επίσης τέτοια σωματική δύναμη, ώστε και οι δύο είχαν νικήσει στους αγώνες […]. Οι Αργείοι είχαν τη γιορτή της Ήρας κι έπρεπε χωρίς αναβολή να πάνε τη μητέρα τους στο ναό. Τα βόδια όμως δεν είχαν φτάσει από τους αγρούς. Τότε οι νέοι, βλέποντας ότι περνούσε η ώρα, δέθηκαν στο ζυγό και έσυραν την άμαξα μέσα στην οποία καθόταν η μητέρα τους […]. Οι Αργείοι που τους περιστοίχιζαν μακάριζαν τους νέους για τη δύναμή τους και οι γυναίκες μακάριζαν τη μητέρα που είχε τέτοιους γιους. Τότε αυτή, γεμάτη χαρά για την πράξη και τα λόγια εκείνα, στάθηκε μπροστά στο άγαλμα ικετεύοντας τη θεά να δώσει στους γιούς της, Κλέοβη και Βίτωνα, οι οποίοι τόσο την είχαν τιμήσει, ό,τι μπορούσε να συμβεί ευτυχέστερο στον άνθρωπο. […] Οι νέοι κοιμήθηκαν μέσα στον ίδιο το ναό και πια δεν ξύπνησαν, αλλά αυτό ήταν το τέλος της ζωής τους. Και οι Αργείοι διέταξαν να φιλοτεχνήσουν τα αγάλματά τους, τα οποία αφιέρωσαν στους Δελφούς, με την ένδειξη ότι ήταν άριστοι άντρες».
Ποια η αντίδραση του επηρμένου;
Θυμωμένος ο Κροίσος, εκτός εαυτού πια, φώναξε: «Ξένε Αθηναίε, σου φαίνεται, λοιπόν, τόσο μικρό πράγμα η ευδαιμονία μας, ώστε δεν την αντισταθμίζεις ούτε με αυτή των κοινών ανθρώπων;» Και ο Σόλων μειλίχια του απάντησε: «Κροίσε […] προσδιορίζω στα 70 χρόνια το τέλος της ανθρώπινης ζωής […], συνολικά 26.250 μέρες, από τις οποίες ούτε μία δεν φέρνει ακριβώς το ίδιο με την προηγούμενη. Ο άνθρωπος, λοιπόν, δεν είναι τίποτε άλλο παρά μεταβολή περιστάσεων. Βλέπω ότι είσαι υπερβολικά πλούσιος και βασιλιάς πολλών ανθρώπων. Εκείνο όμως το οποίο με ρώτησες δεν μπορώ να σου το πω πριν μάθω ότι τελείωσες καλά το στάδιο της ζωής σου. Αυτός άλλωστε που έχει πολλά πλούτη δεν είναι πιο ευτυχισμένος από εκείνον ο οποίος έχει όσα είναι καθημερινά αναγκαία, εκτός αν η τύχη τού μείνει πιστή και τελειώσει τη ζωή του με αφθονία και ευτυχία. […] Όποιος έχει τα περισσότερα, τα διατηρεί και τελειώνει τη ζωή του ειρηνικά, εκείνος Κροίσε, κατά την άποψή μου, δικαιούται να φέρει τον τίτλο του ευτυχισμένου […]». Η απάντηση εξόργισε τον Κροίσο, ο οποίος έδιωξε Σόλωνα, κρίνοντας ως άφρονα τον άνθρωπο εκείνο που, περιφρονώντας τα παρόντα αγαθά, συνιστούσε να εξετάζουμε το τέλος του κάθε πράγματος.
Επιβεβαιώθηκε ο σοφός Σόλωνας;
Ο Ηρόδοτος καταλήγει στο ιστορικό περιστατικό, που έκανε τον πάμπλουτο βασιλιά να θαυμάσει τα σοφά λόγια που κάποτε είχε απαξιώσει. Οι Πέρσες, κυριεύοντας αργότερα τις Σάρδεις, την πατρίδα του Κροίσου, συνέλαβαν τον Κροίσο και με διαταγή του Κύρου, τον έδεσαν πάνω στον θρόνο του στο μέσον μιας μεγάλης φωτιάς για να τον κάψουν ζωντανό. Ο ετοιμοθάνατος πρώην ζάπλουτος βασιλιάς θυμήθηκε την ρήση του Σόλωνα και αναφώνησε αναστενάζοντας: «Σόλων, Σόλων, μηδένα πρό τοῦ τέλους μακάριζε!». Ο νικητής βασιλιάς Κύρος, περίεργος να μάθει ποιόν θεό επικαλείται, διέταξε να τον κατεβάσουν από την πυρά και να τον ρωτήσουν λεπτομέρειες. Ο Κροίσος αναδιηγήθηκε το περιστατικό. Τότε, ο Κύρος άλλαξε απόφαση και διέταξε την απελευθέρωση του αιχμάλωτου! Ο Σόλων έσωσε τον Κροίσο πολλά χρόνια μετά την επίσκεψή του!
Ποια τα συμπεράσματα για το σήμερα;
Ο σοφός Σόλων δεν κολάκευσε για να κερδίσει. Αντίθετα, δίδαξε δύο βασιλείς με τις διορατικές συμβουλές του. Σήμερα η ιστορία αυτή διδάσκει ότι ο πλούτος βοηθά την κατάκτηση της ευτυχίας, μόνο αν χρησιμοποιείται συνετά. Διαφορετικά, όχι μόνο δεν την εξασφαλίζει, αλλά την αποτρέπει, διότι σαρκοποιεί το ανθρώπινο πνεύμα, δένει τον άνθρωπο στις υλικές του μέριμνες, τον κάνει να νομίζει ότι με τον πλούτο του μπορεί να έχει τα πάντα. Ταυτόχρονα, η ιστορία διαβαθμίζει και ορισμένους παράγοντες της ευτυχίας: καλή οικογενειακή ζωή, ευτεκνία, αξιοπρέπεια, αγάπη για τους γονείς, υπεράσπιση της πατρίδας, αμφισβήτηση της δύναμης των χρημάτων, αυτάρκεια, ολιγάρκεια, φιλαλήθεια, αγαθό τέλος ζωής. (Χριστιανά τα τέλη της ζωής ημών ανώδυνα, ανεπαίσχυντα και ειρηνικά)
Η ευτυχία δεν ταυτίζεται με το χρυσάφι, αλλά συνδέεται με την ψυχική γαλήνη, την οικογενειακή πληρότητα και την ηθική ολοκλήρωση, την αρετή. Δεν πρέπει να αξιολογούμε τη ζωή ενός ανθρώπου από μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Κανείς δεν μπορεί να χαρακτηριστεί πραγματικά ευτυχισμένος πριν ολοκληρώσει τη ζωή του. Η θνητή ζωή είναι απρόβλεπτη και οι ανατροπές της μπορούν να μεταβάλουν άρδην την κατάσταση ενός ανθρώπου. Η ανθρώπινη αλαζονεία και η υπεροψία οδηγούν σε πλάνη, σε απόγνωση, σε αδιέξοδα. Ο Κροίσος θεωρούσε ότι η οικονομική και πολιτική του ισχύς τον καθιστούσαν ανώτερο και ευτυχέστερο από όλους. Η ιστορία, όμως, αναδεικνύει την ανάγκη της μετριοφροσύνης και της αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος δεν πρέπει να επαναπαύεται στις επιτυχίες του ή στα αγαθά του. Εξάλλου, η ζωή χαρακτηρίζεται από διαρκείς μεταβολές. Γι' αυτό χρειάζεται σύνεση, ταπεινότητα και επίγνωση της ανθρώπινης αδυναμίας, του πεπερασμένου των ανθρώπινων δυνατοτήτων.
Η αληθινή ευτυχία δεν μετριέται με τον πλούτο, την εξουσία και την κοινωνική καταξίωση, αλλά με την ποιότητα της ανθρώπινης ζωής και το ήθος του ανθρώπου. Ο Σόλων μας καλεί να αντιμετωπίζουμε τη ζωή με σύνεση, φρόνηση και μετριοφροσύνη, χωρίς οίηση, αυταρέσκεια και υπερβολική εμπιστοσύνη και ελπίδα στα πρόσκαιρα αγαθά («Μὴ θησαυρίζετε ὑμῖν θησαυροὺς ἐπὶ τῆς γῆς, ὅπου σὴς καὶ βρῶσις ἀφανίζει, καὶ κλέπται διορύσσουσιν καὶ κλέπτουσιν.» Κατά Ματθαίον 6:19). Η ιστορία του Σόλωνα με τον Κροίσο παραμένει επίκαιρη, καθώς στη σύγχρονη υπερκαταναλωτική κοινωνία συχνά συγχέουμε την ευημερία με την ευμάρεια και την απόκτηση υλικών αγαθών με την ουσιαστική ποιότητα ζωής.
