Σεραφείμ Ρόουζ: Β' ΜΕΡΟΣ της 4ης Διάλεξης - Ο Διαφωτισμός Ι
Από τη σάτιρα του Βολταίρου στην πίστη για έναν επίγειο παράδεισο: Ο 18ος αιώνας και το όραμα της απεριόριστης προόδου μέσω της λογικής, της επιστήμης και των τεχνών.
Η ΕΟΔ συνεχίζει να δημοσιεύει τις 13 διαλέξεις του π. Σεραφείμ Ρόουζ σε μετάφραση του Γεώργιου Τρακάκη, Επιστήμονα Υλικών Δρ. Επιστήμης και Τεχνολογίας Πολυμερών, Πάτρα. Ένα Ορθόδοξο Μάθημα Επιβίωσης: κατανοώντας την αποστασία του Δυτικού πολιτισμού μέσα από την Ορθόδοξη πίστη. Β’ ΜΕΡΟΣ
4η Διάλεξη - Β' ΜΕΡΟΣ - Ο ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ Ι - Ο «Θαυμαστός καινούργιος κόσμος» — Καντίντ.
Στην Εποχή της Λογικής, όμως, ο «εμπειρισμός» χρησιμοποιήθηκε από έναν Βολταίρο για να καταστρέψει την αποκεκαλυμμένη θρησκεία, την απόλυτη μοναρχία και τον χριστιανικό ασκητισμό· και από τον ίδιο αυτόν Βολταίρο η «λογική» χρησιμοποιήθηκε για να ανεγερθεί μια «ορθολογική» θεολογία και «φυσικά» δικαιώματα και ένας «φυσικός» νόμος. Ο ίδιος ο Βολταίρος το διατύπωσε καθαρά:
«Με φυσική θρησκεία εννοώ τις αρχές της ηθικής που είναι κοινές σε όλο το ανθρώπινο γένος».
Δεν περιείχε τίποτε περισσότερο. Αυτό το σύμβολο πίστεως έγινε δεκτό, τόσο από τους ορθοδόξους όσο και από τους ριζοσπάστες, ως το ουσιώδες περιεχόμενο της θρησκευτικής παράδοσης του Χριστιανισμού.
Με το πρόβλημα της ηθικής διακυβέρνησης του κόσμου, το αρχαίο πρόβλημα του κακού, οι ορθολογιστές θεολόγοι δεν τα κατάφεραν καλύτερα από τους προκατόχους τους· και εδώ επίσης μπορούσαν μόνο να έχουν την πίστη ότι μια ορθολογική τάξη πρέπει να είναι και μια ηθική τάξη. Κάποιοι, όπως ο Λάιμπνιτς, χρειάστηκαν σελίδες για να αποδείξουν ότι αυτός είναι ο καλύτερος από όλους τους δυνατούς κόσμους… Η ηχηρή ρήση του Πόουπ «Ό,τι υπάρχει, είναι σωστό» ακουγόταν ήδη στον 18ο αιώνα ύποπτα σαν σφύριγμα για να κρατήσει κανείς ψηλά το ηθικό του. Άλλοι, όπως ο Βολταίρος, είχαν πολύ πιο έντονη συναίσθηση των αδικιών που διαπράττονται από τη φύση και από άνθρωπο σε άνθρωπο ώστε να μην αποστρέφονται μια τέτοια πίστη· το περίφημο διήγημα του Βολταίρου, ο Καντίντ, δεν είναι παρά μια μακρά γελοιοποίηση της θέσης του Λάιμπνιτς.
Η κύρια διαμάχη του Βολταίρου με τον πατριωτισμό είναι για ανθρωπιστικό λόγο, επειδή φαίνεται να απαιτεί το μίσος προς ολόκληρο το υπόλοιπο ανθρώπινο γένος. Το να αγαπά κανείς την πατρίδα του, κατά τη συνήθη εκτίμηση, σημαίνει να μισεί όλες τις ξένες χώρες… Έτσι, εναντίον των ανοησιών του πατριώτη ο Βολταίρος διεξήγαγε έναν αδιάκοπο πόλεμο γελοιοποίησης. Όλοι θυμούνται τη σάτιρα στα πρώτα κεφάλαια του «Καντίντ», όπου ο ήρωας παρασύρεται στον στρατό του βασιλιά των Βουλγάρων κατά τον πόλεμο με τους Αβάρους.
«Τίποτε δεν ήταν τόσο ωραίο, τόσο κομψό, τόσο λαμπρό, τόσο καλοτακτοποιημένο όσο οι δύο στρατοί... Τα κανόνια άρχισαν να θερίζουν περίπου έξι χιλιάδες ανθρώπους από κάθε πλευρά·… ο Καντίντ, τρέμοντας σαν φιλόσοφος, κρύφτηκε όσο καλύτερα μπορούσε κατά τη διάρκεια αυτής της ηρωικής σφαγής… Εγκέφαλοι ήταν σκορπισμένοι στο έδαφος δίπλα σε κομμένα πόδια και χέρια. Ο Καντίντ έφυγε όσο γρηγορότερα μπορούσε προς ένα άλλο χωριό·… περπατώντας πάνω σε σπαρταριστά μέλη ή μέσα από ερείπια, βγήκε τελικά έξω από το θέατρο του πολέμου».
Όνειρα για ενότητα της ανθρωπότητας, ανακαλύψεις, μυστήρια της φύσης, ευτυχία πάνω στη γη, πρόοδο, χρυσή εποχή της τέχνης. Η πίστη στην πρόοδο.
Από τις αρχές του αιώνα και εξής υψώθηκε ένας ολοένα αυξανόμενος παιάνας προς την πρόοδο μέσω της παιδείας. Ο Λοκ[1], ο Ελβέτιος[2] και ο Μπένθαμ[3] έθεσαν τα θεμέλια για αυτό το γενναιόδωρο όνειρο· όλοι οι άνθρωποι, όποιας σχολής κι αν ήταν, εκτός μόνο από εκείνους που, όπως ο Μάλθους[4], προσκολλούνταν στο χριστιανικό δόγμα του προπατορικού αμαρτήματος, πίστευαν με όλη τους την φλογερή φύση στην ικανότητας τελειοποίησης του ανθρώπινου γένους. Επιτέλους η ανθρωπότητα κρατούσε στα ίδια της τα χέρια το κλειδί του πεπρωμένου της· μπορούσε να καταστήσει το μέλλον σχεδόν όπως το ήθελε. Καταστρέφοντας τα ανόητα σφάλματα του παρελθόντος και επιστρέφοντας σε μια ορθολογική καλλιέργεια της φύσης, σχεδόν δεν υπήρχαν όρια στον ανθρώπινο πλούτο που να μην μπορούσαν να ξεπεραστούν.
Είναι δύσκολο για εμάς να συνειδητοποιήσουμε πόσο πρόσφατη είναι αυτή η πίστη της ανθρώπινης προόδου. Ο αρχαίος κόσμος φαίνεται ότι δεν είχε καμία σύλληψη γι’ αυτό· Έλληνες και Ρωμαίοι μάλλον κοίταζαν προς τα πίσω, σε μια χρυσή εποχή από την οποία ο άνθρωπος είχε εκπέσει. Ο Μεσαίωνας, βεβαίως, δεν ανεχόταν καθόλου μια τέτοια σκέψη. Η Αναγέννηση, η οποία πράγματι κατόρθωσε τόσα πολλά, δεν μπορούσε να φανταστεί ότι ο άνθρωπος θα μπορούσε ποτέ να ανέλθει ξανά στο επίπεδο της ένδοξης αρχαιότητας· οι σκέψεις της ήταν όλες στραμμένες στο παρελθόν. Μόνο με την ανάπτυξη της επιστήμης στον 17ο αιώνα μπόρεσαν οι άνθρωποι να τολμήσουν να τρέφουν μια τόσο υπερβολική φιλοδοξία. Στον Φοντενέλ[5], του οποίου η μακρά ζωή απλώθηκε από τις ημέρες του Καρτέσιου έως εκείνες της Εγκυκλοπαίδειας, ανήκει το κύριο μέρος της τιμής για τον εναγκαλισμό της πίστεως στην πρόοδο στον 18ο αιώνα. Υπήρξε εκλαϊκευτής της καρτεσιανής επιστήμης, και από την επιστήμη και την λογική ήλπιζε ότι η Ευρώπη όχι μόνο θα εξισωθεί, αλλά θα υπερβεί κατά πολύ την αρχαιότητα. Όλοι οι άνθρωποι, διακήρυττε, είναι από το ίδιο υλικό: είμαστε όπως ο Πλάτων και ο Όμηρος, και διαθέτουμε έναν ασύγκριτα πλουσιότερο συσσωρευμένο θησαυρό εμπειρίας από αυτούς. Οι άνθρωποι σέβονται την ηλικία για τη σοφία και την εμπειρία της· όμως εμείς, οι νεώτεροι, είμαστε εκείνοι που στην πραγματικότητα αντιπροσωπεύουμε την ηλικία του κόσμου, ενώ οι αρχαίοι έζησαν στη νεότητά του. Ένας επιστήμονας σήμερα γνωρίζει δέκα φορές περισσότερα από έναν επιστήμονα που ζούσε επί Αυγούστου. Όσο οι άνθρωποι συνεχίζουν να συσσωρεύουν γνώση, η πρόοδος θα είναι τόσο αναπόφευκτη όσο και η ανάπτυξη ενός δέντρου, και δεν υπάρχει κανένας λόγος να αναμένει κανείς την παύση της.
Αυτή η άποψη ίσως μας φαίνεται σήμερα σχεδόν κοινότοπη, αλλά στους συγχρόνους του Φοντενέλ φαινόταν η πλέον προκλητική αίρεση. Βρέθηκε εμπλεκόμενος σε μια οργισμένη διαμάχη, και ολόκληρη η Γαλλία πήρε θέση στη σύγκρουση ανάμεσα στους Αρχαίους και στους Νεωτέρους… Όμως για την τελική έκβαση δεν μπορούσε να υπάρξει καμία αμφιβολία· όλοι οι επιστήμονες, από τον Καρτέσιο και μετά, περιφρονούσαν τους αρχαίους και επικράτησαν στην πίστη στην πρόοδο. Ως τα μέσα του επόμενου αιώνα είχε γίνει σαφές ότι μόνο στη λογοτεχνία μπορούσε ο αρχαίος κόσμος να ελπίζει να κρατήσει τη θέση του· και με την απόρριψη του κλασικού γούστου από την ανερχόμενη ρομαντική σχολή, οι αρχαίοι έχασαν ακόμη και εκεί τη μάχη.
Έμελλε στον Κοντορσέ[6] να συνοψίσει τις ελπίδες και την αυτοπεποίθηση της εποχής. Στα τέλη του 18ου αιώνα υπάρχει ένας μεγάλος φιλόσοφος της προόδου, ο Κοντορσέ, ο οποίος έγραψε μια ιστορία της προόδου του ανθρώπινου πνεύματος, όπου είπε:
«Το αποτέλεσμα του έργου μου θα είναι να δείξω με συλλογισμό και με γεγονότα ότι δεν έχει τεθεί κανένα όριο στην τελείωση των δυνάμεων του ανθρώπου· ότι η τελειοποιησιμότητα του ανθρώπου είναι στην πραγματικότητα απεριόριστη· ότι η πρόοδος αυτής της τελείωσης, στο εξής ανεξάρτητη από κάθε δύναμη που θα ήθελε να την ανακόψει, δεν έχει άλλο όριο παρά μόνο τη διάρκεια της υφηλίου πάνω στην οποία μας έχει τοποθετήσει η φύση. Αναμφίβολα αυτή η πρόοδος μπορεί να προχωρεί με ρυθμό περισσότερο ή λιγότερο ταχύ, αλλά ποτέ δεν θα οπισθοχωρήσει· τουλάχιστον όσο η γη καταλαμβάνει την ίδια θέση στο σύστημα του σύμπαντος και όσο οι γενικοί νόμοι αυτού του συστήματος δεν επιφέρουν στην υφήλιο μια γενική καταστροφή ή μεταβολές που δεν θα επιτρέπουν πλέον στο ανθρώπινο γένος να διατηρηθεί, να χρησιμοποιεί τις ίδιες του δυνάμεις και να βρίσκει τους ίδιους πόρους».
Πίστευε ότι οι αρχές του Διαφωτισμού…
«…θα εξαπλωθούν σε ολόκληρη τη γη· η ελευθερία και η ισότητα, μια πραγματική οικονομική και κοινωνική και πνευματική ισότητα, θα ενισχύονται αδιάκοπα· η ειρήνη θα βασιλεύσει στη γη. Ο πόλεμος θα καταλήξει να θεωρείται το μεγαλύτερο από τα μιάσματα και το μεγαλύτερο από τα εγκλήματα».
Και ακόμη περισσότερο:
«…μια καλύτερη οργάνωση της γνώσης και μια νοήμων βελτίωση της ίδιας της ποιότητας του ανθρώπινου οργανισμού θα οδηγήσουν στην εξαφάνιση των ασθενειών και σε μια απεριόριστη παράταση της ανθρώπινης ζωής, ακόμη και στην πραγματική επίτευξη των τέλειων συνθηκών της ανθρώπινης ευημερίας».
Και πάλι λέγει:
«Τι εικόνα του ανθρώπινου γένους, ελευθερωμένου από τα δεσμά του, αποσπασμένου από την εξουσία της τύχης όπως και από εκείνη των εχθρών της προόδου του! Και βαδίζοντας με σταθερό και βέβαιο βήμα στον δρόμο της αλήθειας, της αρετής και της ευτυχίας, παρουσιάζεται στον φιλόσοφο για να τον παρηγορήσει για τα σφάλματα, τα εγκλήματα και τις αδικίες με τις οποίες η γη είναι ακόμη μολυσμένη και από τα οποία συχνά είναι και ο ίδιος θύμα! Θεωρώντας αυτό το όραμα λαμβάνει την ανταμοιβή των κόπων του για την πρόοδο του λόγου, για την υπεράσπιση της ελευθερίας. Τολμά τότε να τα συνδέσει με την αιώνια αλυσίδα του ανθρώπινου πεπρωμένου· εκεί βρίσκει την αληθινή ανταμοιβή της αρετής, την ευχαρίστηση ότι δημιούργησε ένα διαρκές αγαθό, το οποίο η μοίρα δεν μπορεί να καταστρέψει με καμία φοβερή αντιστάθμιση, επαναφέροντας την προκατάληψη και τη δουλεία. Αυτή η θεωρία είναι γι’ αυτόν ένα άσυλο, όπου η μνήμη των διωκτών του δεν μπορεί να τον καταδιώξει· όπου, ζώντας στη σκέψη με τον άνθρωπο εγκατεστημένο στα δικαιώματά του και στην αξιοπρέπεια της φύσεώς του, λησμονεί εκείνον τον άνθρωπο τον οποίο η πλεονεξία, ο φόβος ή ο φθόνος βασανίζουν και διαφθείρουν· εκεί είναι που ζει πραγματικά με τους όμοιούς του, σε έναν παράδεισο που έχει δημιουργήσει ο λόγος του και που η αγάπη του για την ανθρωπότητα τον πλουτίζει με τις καθαρότερες χαρές».
Ένας άλλος ιστορικός της ίδιας εποχής, ο Μπουλ[7], έγραψε μια ιστορία της φιλοσοφίας το 1796 και γράφει:
«Τώρα πλησιάζουμε την πιο πρόσφατη περίοδο της ιστορίας της φιλοσοφίας, η οποία είναι η πιο αξιοσημείωτη και λαμπρή περίοδος της φιλοσοφίας, καθώς και των επιστημών και των τεχνών και του πολιτισμού της ανθρωπότητας γενικώς. Ο σπόρος που είχε φυτευθεί στους αμέσως προηγούμενους αιώνες άρχισε να ανθίζει στον 18ο. Για κανέναν αιώνα δεν μπορεί να ειπωθεί με τόση αλήθεια όσο για τον 18ο ότι χρησιμοποίησε τα επιτεύγματα των προγενεστέρων του για να φέρει την ανθρωπότητα σε μεγαλύτερη σωματική, διανοητική και ηθική τελείωση. Έφθασε σε ένα ύψος που, λαμβανομένων υπόψη των περιορισμών της ανθρώπινης φύσης και της πορείας της προηγούμενης εμπειρίας μας, θα μας εξέπληττε να δούμε τη μεγαλοφυΐα των μελλοντικών γενεών να διατηρεί».
Και υπάρχει ένα ενδιαφέρον μήνυμα που τοποθετήθηκε στο σφαιρικό επιστέγασμα του κωδωνοστασίου μιας εκκλησίας στη Γκότα της Γερμανίας το 1784, το οποίο υποτίθεται ότι προοριζόταν να διαβαστεί από τους μεταγενεστέρους. Το μήνυμα αυτό, από το 1784, λέγει:
«Η εποχή μας κατέχει την ευτυχέστερη περίοδο του 18ου αιώνα. Αυτοκράτορες, βασιλείς, πρίγκιπες κατέρχονται με ανθρωπιά από τα φοβερά τους ύψη, περιφρονούν την πομπή και τη μεγαλοπρέπεια, γίνονται πατέρες, φίλοι και έμπιστοι του λαού τους. Η θρησκεία σχίζει το ιερατικό της ένδυμα και εμφανίζεται στη θεία της ουσία. Ο Διαφωτισμός κάνει μεγάλα βήματα. Χιλιάδες από τους αδελφούς και τις αδελφές μας, που προηγουμένως ζούσαν σε “αγιασμένη αδράνεια”, επιστρέφονται στο κράτος. Το σεχταριστικό μίσος και οι διωγμοί για λόγους συνειδήσεως εξαφανίζονται. Η αγάπη προς τον άνθρωπο και η ελευθερία της σκέψης αποκτούν την πρωτοκαθεδρία. Οι τέχνες και οι επιστήμες ανθούν, και το βλέμμα μας διεισδύει βαθιά στο εργαστήρι της φύσης. Οι τεχνίτες όπως και οι καλλιτέχνες φτάνουν στην τελειότητα, η χρήσιμη γνώση αυξάνεται σε όλες τις τάξεις. Να μια πιστή περιγραφή των καιρών μας. Μη μας κοιτάζετε με υπεροψία, αν είστε ανώτεροι και βλέπετε μακρύτερα από εμάς· αναγνωρίστε μάλλον από την εικόνα που σχεδιάσαμε πόσο γενναία και ενεργητικά εργασθήκαμε για να σας ανεβάσουμε στη θέση που τώρα κατέχετε και να σας στηρίξουμε σε αυτήν. Κάντε το ίδιο για τους απογόνους σας και να είστε ευτυχισμένοι».
Όταν βλέπουμε αυτές τις αντιλήψεις για τη φύση, την τέχνη, την αρετή, θυμόμαστε την ιδέα ότι υπάρχει μια τέτοια δυνατότητα ο άνθρωπος να είναι ευτυχισμένος πάνω σε αυτή τη γη, η γνώση να είναι τέλεια, οι τέχνες να ακμάζουν και να υπάρχει μια αρμονική κατάσταση — στην πραγματικότητα, όπως λέγεται εδώ, ένας παράδεισος πάνω στη γη.
Αυτό είναι το θεμέλιο για όσα συμβαίνουν στον κόσμο τους τελευταίους δύο αιώνες. Όλες οι ιδέες με τις οποίες ζουν σήμερα οι άνθρωποι, οι περισσότερες τουλάχιστον, προέρχονται από αυτή την περίοδο. Και αν αυτή η πρώιμη αισιοδοξία φαίνεται τώρα αρκετά αφελής, πρέπει ωστόσο να κατανοήσουμε γιατί είναι αφελής, γιατί δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια. Θα χρειαστεί λοιπόν να κοιτάξουμε μέσα σε όλη αυτή τη θετική φιλοσοφία για να δούμε ποια ήταν τα σπέρματα που υπήρχαν ήδη από τότε και που οδήγησαν στο αρνητικό, στην ανατροπή αυτής της αισιόδοξης φιλοσοφίας.
Πριν όμως το κάνουμε αυτό, θα πρέπει να δούμε ακόμη ένα πολύ ενδιαφέρον πράγμα. Αν και αυτό φαίνεται (αν το σκεφθεί κανείς σε βάθος) να είναι πολύ επιφανειακό, να αποτελεί ένα είδος χλευασμού του Χριστιανισμού, εντούτοις είναι πολύ αληθινό ότι σε αυτή την περίοδο υπήρξε μια μεγάλη άνθηση των τεχνών. Πράγματι, πολλοί άνθρωποι θα έλεγαν ότι οι τέχνες στη Δύση ποτέ ξανά δεν έφτασαν στο επίπεδο αυτής της περιόδου· ιδίως στη μουσική είναι πράγματι αληθές ότι αυτή είναι μια χρυσή εποχή της νεότερης δυτικής μουσικής. Και έτσι θα πρέπει να δούμε, να εξετάσουμε και τη θετική πλευρά για να κατανοήσουμε πώς είναι δυνατόν να υπάρξει μια τόσο έντονη άνθηση των τεχνών, που φαίνεται και αρκετά βαθιά, όταν η φιλοσοφία βασίζεται πάνω σε κάτι που μοιάζει αρκετά επιφανειακό. Και αυτό θα είναι το θέμα της επόμενης διάλεξης.
-------
[1] Τζον Λοκ (John Locke, 1632–1704): Άγγλος φιλόσοφος και από τους θεμελιωτές του εμπειρισμού και του πολιτικού φιλελευθερισμού. Υποστήριξε ότι ο ανθρώπινος νους είναι «tabula rasa» και ότι η γνώση προέρχεται από την εμπειρία. Ανέπτυξε τη θεωρία των φυσικών δικαιωμάτων στη ζωή, την ελευθερία και την ιδιοκτησία. Οι ιδέες του επηρέασαν βαθιά τον Διαφωτισμό και τη διαμόρφωση των νεότερων δημοκρατικών πολιτευμάτων. Άσκησε επίσης σημαντική επίδραση στη θρησκευτική ανεκτικότητα.
[2] Κλωντ-Αντριέν Ελβέτιος (Claude-Adrien Helvétius, 1715–1771): Γάλλος φιλόσοφος του Διαφωτισμού και εκπρόσωπος του ηθικού υλισμού. Στο έργο του De l’Esprit (Περί Πνεύματος) υποστήριξε ότι όλες οι ανθρώπινες πράξεις πηγάζουν από την αναζήτηση της ηδονής και την αποφυγή του πόνου. Έδωσε κεντρική σημασία στην παιδεία ως μέσο μεταμόρφωσης της κοινωνίας. Το έργο του καταδικάστηκε και κάηκε δημόσια λόγω των αντικληρικών και υλιστικών του θέσεων. Άσκησε έντονη επιρροή στην αισιόδοξη παιδαγωγική και κοινωνική φιλοσοφία του Διαφωτισμού.
[3] Τζέρεμι Μπένθαμ (Jeremy Bentham, 1748–1832): Άγγλος φιλόσοφος και ιδρυτής του ωφελιμισμού. Διατύπωσε την αρχή ότι το ηθικά ορθό είναι ό,τι παράγει τη μέγιστη ευτυχία για τον μέγιστο αριθμό ανθρώπων. Ανέπτυξε θεωρίες για τη νομική μεταρρύθμιση, τη φυλακή, την κοινωνική οργάνωση και τη δημόσια διοίκηση. Άσκησε καθοριστική επιρροή στη βρετανική νομοθεσία και στην κοινωνική φιλοσοφία του 19ου αιώνα. Το σύστημά του μετέφερε την ηθική αξιολόγηση σε καθαρά ποσοτικά και χρησιμοθηρικά κριτήρια.
[4] Τόμας Ρόμπερτ Μάλθους (Thomas Robert Malthus, 1766–1834): Άγγλος κληρικός, οικονομολόγος και δημογράφος. Έγινε γνωστός για το έργο του Essay on the Principle of Population, όπου υποστήριξε ότι ο πληθυσμός αυξάνεται ταχύτερα από τα μέσα διαβίωσης. Τόνισε ότι η φτώχεια, οι λιμοί και οι ασθένειες αποτελούν αναπόφευκτους ρυθμιστικούς μηχανισμούς της κοινωνίας. Διατήρησε σαφή αναφορά στο χριστιανικό δόγμα του προπατορικού αμαρτήματος και αμφισβήτησε την αισιοδοξία της απεριόριστης ανθρώπινης προόδου. Η σκέψη του επηρέασε καθοριστικά την πολιτική οικονομία και τις θεωρίες πληθυσμού.
[5] Μπερνάρ ντε Φοντενέλ (Bernard le Bovier de Fontenelle, 1657–1757): Γάλλος φιλόσοφος, συγγραφέας και εκλαϊκευτής της επιστήμης, μεταβατική μορφή από τον Καρτεσιανισμό προς τον Διαφωτισμό. Έγινε γνωστός με το έργο Συνομιλίες περί της Πολλαπλότητας των Κόσμων, όπου παρουσίασε σε εκλαϊκευμένη μορφή τις νέες αστρονομικές και επιστημονικές ιδέες. Υπήρξε βασικός θεωρητικός της ιδέας της αδιάκοπης ανθρώπινης προόδου μέσω της επιστήμης και του λόγου. Έπαιξε κεντρικό ρόλο στη διαμάχη μεταξύ «Αρχαίων» και «Νεωτέρων», υπερασπιζόμενος τη νεωτερικότητα.
[6] Μαρκήσιος ντε Κοντορσέ (Marie Jean Antoine Nicolas de Caritat, Marquis de Condorcet, 1743–1794): Γάλλος μαθηματικός, φιλόσοφος και πολιτικός στοχαστής του ύστερου Διαφωτισμού. Υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής της απεριόριστης προόδου του ανθρώπινου πνεύματος μέσω της επιστήμης, της παιδείας και της κοινωνικής μεταρρύθμισης. Στο έργο του «Σχέδιο ενός ιστορικού πίνακα των προόδων του ανθρώπινου πνεύματος» διατύπωσε με συστηματικό τρόπο την πίστη στην αδιάκοπη τελειοποίηση της ανθρωπότητας. Υποστήριξε την ισότητα των φύλων, την κατάργηση της δουλείας και την καθολική εκπαίδευση. Κατά τη Γαλλική Επανάσταση διώχθηκε από τους Ιακωβίνους και πέθανε στη φυλακή υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες.
[7] Γιόχαν Γκέοργκ Μπουλ (Johann Georg Buhle, 1763–1821): Γερμανός φιλόσοφος και ιστορικός της φιλοσοφίας του ύστερου Διαφωτισμού. Έγινε γνωστός κυρίως για το μνημειώδες έργο του περί ιστορίας της φιλοσοφίας, όπου επιχείρησε συστηματική καταγραφή και ερμηνεία της εξέλιξης της φιλοσοφικής σκέψης από την αρχαιότητα έως την εποχή του. Υποστήριξε έντονα την ιδέα της προόδου της ανθρώπινης γνώσης και του πολιτισμού, σε πλήρη συμφωνία με το πνεύμα του 18ου αιώνα. Δίδαξε σε πανεπιστήμια της Γερμανίας και συνέβαλε στην εδραίωση της ιστορίας της φιλοσοφίας ως αυτόνομου επιστημονικού κλάδου. Το έργο του αντανακλά με καθαρό τρόπο την αισιοδοξία του Διαφωτισμού για την πορεία της ανθρωπότητας.
