Ευρωπαϊκό Δικαστήριο: Αναρμόδιο να αφαιρέσει τις εικόνες από τα Δικαστήριά μας
Το ΕΔΑΔ ζητά από την Ελλάδα εξηγήσεις για τις ορθόδοξες εικόνες στα δικαστήρια, ανοίγοντας ξανά τη συζήτηση για ουδετερότητα και πολιτιστική κληρονομιά.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ζήτησε από την Ελλάδα να δικαιολογήσει την παρουσία ορθόδοξων εικόνων στα δικαστήριά της. Για τον νομικό εμπειρογνώμονα Nicolas Bauer, τα κράτη έχουν εμπιστευτεί σε αυτό το Δικαστήριο το έργο της προστασίας των ατομικών ελευθεριών και όχι της διαγραφής της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς.
H περίπτωση της Ιταλίας
Το 2009, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) εξέδωσε μια ιστορική απόφαση που διέταζε την Ιταλία να αφαιρέσει τους σταυρούς από τα σχολεία της. Είκοσι μία ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αντιτάχθηκαν στην απόφαση, υποστηρίζοντας ότι η ευρωπαϊκή νομολογία δεν θα πρέπει να επιβάλλει την αφαίρεση θρησκευτικών συμβόλων από δημόσια κτίρια. Αντιμέτωπο με αυτή την άνευ προηγουμένου κινητοποίηση, το ΕΔΑΔ επανεξέτασε την υπόθεση και, το 2011, κατέληξε στο αντίθετο συμπέρασμα: η Ιταλία ήταν νόμιμη στη «διαιώνιση μιας παράδοσης». Αυτή ήταν η υπόθεση Lautsi κατά Ιταλίας.
Η περίπτωση της Ελλάδας
Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) ζήτησε από την Ελλάδα να δικαιολογήσει την παρουσία ορθόδοξων εικόνων στους τοίχους των δικαστηρίων της. Η εντολή της ελληνικής κυβέρνησης πρέπει να υποβληθεί έως τις 19 Φεβρουαρίου 2026, προτού το ΕΔΔΑ εκδώσει την απόφασή του. Μετά την υπόθεση του σταυρού, αυτή η νέα «υπόθεση εικόνων» ανοίγει ξανά μια συζήτηση που φαινόταν να έχει διευθετηθεί. Πρέπει τα χριστιανικά σύμβολα που εξακολουθούν να είναι ορατά σε δημόσια κτίρια να αφαιρεθούν στο όνομα της «θρησκευτικής ουδετερότητας»; Μήπως αυτά τα σύμβολα παραβιάζουν την ελευθερία των πολιτών «να μην προσκολλώνται σε μια θρησκεία»;
Οι Ευρωπαίοι δικαστές εξετάζουν περίπου το 5% των υποθέσεων που τους υποβάλλονται, εφαρμόζοντας έτσι μια εξαιρετικά επιλεκτική προσέγγιση, και καμία από τις πολυάριθμες υποθέσεις που αφορούν χριστιανικά σύμβολα σε δημόσια κτίρια δεν είχε στεφθεί με επιτυχία από την υπόθεση Lautsi κατά Ιταλίας . Το ΕΔΑΔ σκόπιμα ασχολήθηκε με αυτήν την υπόθεση που αφορούσε τις εικόνες, αναβιώνοντας μια αίτηση που κατατέθηκε το 2020, η οποία ικανοποιεί τους δικαστές που είχαν ζητήσει δημόσια την αναθεώρηση των αρχών που θεσπίστηκαν στην υπόθεση Lautsi. Αυτές οι εξελίξεις υποδηλώνουν ότι το ΕΔΑΔ θα μπορούσε να υποχρεώσει την Ελλάδα να αφαιρέσει τις εικόνες από τα δημόσια κτίριά της.
Η Ελλάδα είναι επίσημα Ορθόδοξο κράτος και επιθύμησε να διατηρήσει αυτό το ομολογιακό καθεστώς κατά την τελευταία αναθεώρηση του Συντάγματός της το 2019.
Το ίδιο το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) περιγράφει τη νομολογία του ως «ζωντανή, δυναμική και εξελισσόμενη». Ωστόσο, θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε την υπόθεση Lautsi του 2011 ξεπερασμένη. Η απόφαση αυτή είχε το πλεονέκτημα ότι σεβόταν τις εθνικές πολιτιστικές παραδόσεις, συμπεριλαμβανομένης της θρησκευτικής τους διάστασης. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι ένας σταυρός σε μια ιταλική τάξη αποτελούσε ένα «ουσιαστικά παθητικό» θρησκευτικό σύμβολο, στο βαθμό που «δεν μπορεί να του αποδοθεί επιρροή στους μαθητές συγκρίσιμη με αυτήν που μπορεί να έχει ένας διδακτικός λόγος ή η συμμετοχή σε θρησκευτικές δραστηριότητες». Έτσι, οι σταυροί διακρίνονταν από άλλα θρησκευτικά σύμβολα, όπως το ισλαμικό πέπλο, το οποίο περιγράφηκε ως «έντονο εξωτερικό σημάδι» με «προσηλυτιστικό αποτέλεσμα».
Το ΕΔΔΑ είχε επίσης αποδεχτεί ότι η Ιταλία θα έπρεπε «να δώσει στην πλειοψηφούσα θρησκεία της χώρας εξέχουσα θέση στη δημόσια ζωή». Αυτό το πολιτιστικό ζήτημα εμπίπτει στο «περιθώριο εκτίμησης του Κράτους», δηλαδή στην κυριαρχία του. Μέχρι σήμερα, το ΕΔΔΑ έχει πάντα εξηγήσει ότι δεν επιβάλλει καμία υποχρέωση στα κράτη που θα ήταν «πιθανό να μειώσει τον ρόλο μιας πίστης ή μιας Εκκλησίας στην οποία ο πληθυσμός ιστορικά και πολιτισμικά προσκολλάται». Ούτε έχει ποτέ καταδικάσει την ύπαρξη επίσημης θρησκείας σε ορισμένα ευρωπαϊκά κράτη .
Πράγματι, η Ελλάδα είναι επίσημα ορθόδοξο κράτος και επέλεξε να διατηρήσει αυτόν τον θρησκευτικό χαρακτήρα κατά την τελευταία αναθεώρηση του Συντάγματός της το 2019. Η παρουσία ορθόδοξων εικόνων σε δημόσια κτίρια είναι ελληνικό έθιμο, που απορρέει άμεσα από αυτό το Σύνταγμα. Το Σύνταγμα ορίζει ότι «η κυρίαρχη θρησκεία στην Ελλάδα είναι αυτή της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Χριστού» και αναγνωρίζει «τον Κύριό μας Ιησού Χριστό» ως τον «υπέρτατο πνευματικό ηγέτη» της. Αυτές οι διατάξεις αποτελούν μέρος της συνταγματικής ταυτότητας της Ελλάδας. Άλλα ευρωπαϊκά κράτη έχουν θρησκευτική συνταγματική ταυτότητα, όπως η Δανία (Ευαγγελική Λουθηρανική) και το Μονακό (Καθολική).
Η συνταγματική ταυτότητα αντιστοιχεί στην « ύπαρξη » του Κράτους και όχι στις « ενέργειές » του, σύμφωνα με μια διάκριση που έχει αναπτυχθεί από τη νομική θεωρία. Ωστόσο, ο ρόλος της ΕΔΔΑ θα πρέπει να περιορίζεται στην κρίση των ενεργειών του Κράτους, καθώς η εγγύηση των ατομικών ελευθεριών εμπίπτει στις ενέργειες του Κράτους και όχι στην ταυτότητά του. Στην πράξη, οι κυβερνήσεις που καταδικάζονται συχνότερα από την ΕΔΔΑ, συμπεριλαμβανομένων των θεμάτων θρησκευτικής ελευθερίας, είναι εκείνες των κοσμικών κρατών. Εάν οι Ευρωπαίοι δικαστές πρέπει να απέχουν από το να αποφαίνονται σχετικά με τη συνταγματική ταυτότητα ενός Κράτους, αυτό συμβαίνει επίσης επειδή αυτή η ταυτότητα είναι συχνά αδιαχώριστη από μια εθνική και πολιτιστική ταυτότητα .
Ομολογουμένως, ο διαχωρισμός μεταξύ της ύπαρξης του κράτους και των πράξεών του μπορεί να φαίνεται τεχνητός. Ωστόσο, επιτρέπει έναν υγιή περιορισμό του ρόλου του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου(ΕΔΔΑ), σεβόμενο παράλληλα την κυριαρχία των ευρωπαϊκών κρατών. Το να αναγκαστεί η Ελλάδα να αφαιρέσει τις εικόνες από τους τοίχους των δικαστηρίων της δεν θα έκανε τίποτα για να ενισχύσει τις ατομικές ελευθερίες, αλλά θα αποτελούσε απώλεια για τον πολιτισμό. Θα ήταν ένα θλιβερό σύμβολο, ειδικά καθώς η Ευρώπη αντιμετωπίζει μια άνοδο των αντιχριστιανικών πράξεων . Ελπίζεται ότι το ΕΔΔΑ δεν θα συμμετάσχει σε αυτή την εικονομαχία.
Από τον Nicolas Bauer
Ο Nicolas Bauer είναι εμπειρογνώμονας στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Δικαίου και Δικαιοσύνης και, υπό την ιδιότητά του αυτή, εμφανίζεται ενώπιον του ΕΔΔΑ. Είναι συγγραφέας διδακτορικής διατριβής για την ελευθερία της θρησκείας και διδάσκει συνταγματικό δίκαιο στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου.
Προηγουμένως η ΕΟΔ έγραψε ότι το ΕΔΔΑ θα αποφασίσει για τις θρησκευτικές εικόνες στις δικαστικές αίθουσες.
