Η πτυχολογία και τα παιδιά "ουρές"
Τα παιδιά «ουρά» στις φιλοδοξίες των γονιών. Η ψυχολογία και η «ασθένεια» της τιτλοφορίας και των πολλών πτυχίων.
Είναι πολύς ο καιρός, που σκέφτομαι να γράψω για ενα κοινωνικό φαινόμενο, που ταλαιπωρεί τα παιδιά που προτίθενται να δοκιμάσουν την "τύχη" τους στις πανελλαδικές εξετάσεις και έχουν την ατυχία, να ζούν σε ενα περιβάλλον αυτοπροσδιοριζόμενων "επιστημόνων" γονέων, οι οποίοι συχνοπυκνότατα, ερίζουν με την λογική, πιέζοντας για ενα τίτλο βαρύ, ενα πτυχίο μεγάλο και μια σχολή πρότυπο.
Το άρθρο δεν εμπεριέχει φωτογραφίες η παραπομπές. Είναι μια κατάθεση σκέψης και εμπειριών, αυτού καθ' αυτού του γράφοντα, ο οποίος δεν θα ήθελε να επηρρεάσει τη σκέψη σας με εικόνες και εξωτερικές" παρεμβολές".
Να λοιπόν που ήρθε η ώρα να αποτυπώσω τις σκέψεις. Με την πολύτιμη βοήθεια του φίλου και συναδέλφου δημοσιογράφου Αλέξη Π, ιδού το "πόνημα".
...........................................................................
Η σύγχρονη παιδαγωγική και αναπτυξιακή ψυχολογία έχουν επισημάνει επανειλημμένα τον κίνδυνο που ενέχει η εργαλειοποίηση του παιδιού στο πλαίσιο των γονεϊκών προσδοκιών. Σε αρκετές περιπτώσεις, το παιδί δεν νοείται ως αυτόνομο υποκείμενο με δική του δυναμική ανάπτυξης, αλλά ως φορέας εκπλήρωσης φιλοδοξιών, κοινωνικών επιδιώξεων ή ανεκπλήρωτων επιθυμιών των γονιών. Υπό αυτή την οπτική, απο αυτό το σημείο ξεκινά η "ασθένεια" και το παιδί καθίσταται «ουρά» στις προσωπικές διαδρομές των ενηλίκων, ακολουθώντας μια προκαθορισμένη πορεία που συχνά δεν συνάδει με τις εσωτερικές του κλίσεις. Μόνο και μόνο, για την έπαρση, εσωτερική η και εξωτερικευμένη- των "γονιών".
"Η οικογένεια μας, έχει βγάλει επιστήμονες, αεροπόρους, γιατρούς,δικηγόρους κλπ κλπ. Πως είναι δυνατόν εσύ να μην τα καταφέρεις?"
"Πως είναι δυνατον να μπείς σε αυτή τη σχολή που δεν θα σου δώσει τον τίτλο που θα σου δώσει η άλλη σχολή?".
Φράσεις δυσνόητες για ενα παιδικό νου, φράσεις γεμάτες απο αυταρέσκεια και δή, απαίτηση για συνέχιση αυτής της "δυναστείας των χρήσιμων" για την κοινωνία, εργαλείων. Προσωπικά γνωρίζω δυό-τρείς οικογένειες που λειτουργούν έτσι. Πιεστικά και μόνο έτσι, για να διατηρήσουν αυτό το profile στην κοινωνία, χωρίς να σκέφτονται το δημιούργημα που Ο Θεός τους χάρισε. Το παιδί τους.
Η ψυχολογική βάση του φαινομένου εδράζεται στη διαδικασία της προβολής και της ταύτισης. Οι γονείς, συνειδητά ή ασυνείδητα, προβάλλουν στο παιδί στοιχεία του ιδεατού εαυτού τους, αποδίδοντάς του ρόλους που υπερβαίνουν τις αναπτυξιακές του ανάγκες. Η σχέση γονέα–παιδιού μετατοπίζεται έτσι από τη φροντίδα και την υποστήριξη προς τον έλεγχο και την κατεύθυνση, περιορίζοντας τη δυνατότητα του παιδιού να συγκροτήσει αυθεντική προσωπική ταυτότητα.
Στο πλαίσιο αυτό αναδύεται το φαινόμενο που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «ασθένεια της τιτλοφορίας». Η συστηματική απόδοση τίτλων, χαρακτηρισμών και ετικετών, όπως «άριστος μαθητής», «μελλοντικός επιστήμονας», «χαρισματικό παιδί», λειτουργεί ως μηχανισμός κοινωνικής αναγνώρισης, αλλά ταυτόχρονα ως παράγοντας ψυχολογικής πίεσης. Οι τίτλοι αυτοί δεν περιγράφουν απλώς επιδόσεις, αλλά τείνουν να υποκαθιστούν την ίδια την ταυτότητα του παιδιού, περιορίζοντας τη δυνατότητα πολλαπλών ρόλων και εναλλακτικών αυτοπροσδιορισμών.
Η αναπτυξιακή ψυχολογία επισημαίνει ότι η υπερβολική έμφαση στην επίδοση και στην εξωτερική αξιολόγηση συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, τελειομανίας και φόβου αποτυχίας. Το παιδί μαθαίνει να αξιολογεί την αξία του μέσα από την επιβεβαίωση των άλλων, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλή αυτοεκτίμηση όταν οι προσδοκίες δεν εκπληρώνονται. Σε ορισμένες περιπτώσεις, παρατηρείται είτε συμμορφωτική συμπεριφορά είτε αντιδραστική απόσυρση, ως μορφές ψυχικής άμυνας.
Το φαινόμενο δεν μπορεί να αποκοπεί από το ευρύτερο κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο. Ανταγωνιστικά εκπαιδευτικά συστήματα, εξετασιοκεντρικές πρακτικές και η κυρίαρχη κουλτούρα της σύγκρισης ενισχύουν τη λογική της επιτυχίας ως μετρήσιμου μεγέθους. Η τιτλοφορία μετατρέπεται σε συμβολικό κεφάλαιο, τόσο για το παιδί όσο και για την οικογένεια, επιτείνοντας την πίεση για συνεχή υπεραπόδοση.
Η αποδόμηση αυτής της πρακτικής προϋποθέτει μια παιδοκεντρική προσέγγιση που αναγνωρίζει το δικαίωμα του παιδιού στην εξερεύνηση, στη μεταβολή ενδιαφερόντων και στο λάθος ως αναπόσπαστα στοιχεία της μάθησης και της ωρίμανσης. Αυτή η προσπάθεια όμως, φίλες και φίλοι, προυποθέτει όχι τίτλους στα χαρτιά, συνοδευόμενα με σκρατικές σφραγίδες, προυποθέτει αγάπη, κατανόηση και κυρίως ακομπλεξάριστο νου. Η υποστήριξη χωρίς όρους και η αποδοχή πέρα από επιδόσεις συνιστούν βασικές προϋποθέσεις για την υγιή συγκρότηση της προσωπικότητας.
Συναφές με το φαινόμενο της τιτλοφορίας είναι και αυτό που στη σύγχρονη κοινωνική ανάλυση περιγράφεται ως «ασθένεια των πολλών πτυχίων». Πρόκειται για την υπερσυσσώρευση τυπικών προσόντων, πιστοποιήσεων και ακαδημαϊκών τίτλων, οι οποίοι συχνά δεν ανταποκρίνονται σε ουσιαστικές επαγγελματικές ή προσωπικές ανάγκες, αλλά λειτουργούν ως μηχανισμοί συμβολικής επιβεβαίωσης.
Παρένθεση, σκεφθήκαμε ποτέ, την ώρα που δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε με το παιδί μας, αντί να το πιέζουμε για τα δικά του πρέπει, να προσευχηθούμε Στον Θεό και αυτός να μας δείξει αν τα "πρέπει" αυτά, είναι τα δικά μας θέλω?
Η ψυχολογική ρίζα του φαινομένου εντοπίζεται στην ανασφάλεια και στον φόβο κοινωνικής απαξίωσης. Σε ένα περιβάλλον όπου η αξία του ατόμου συνδέεται άμεσα με μετρήσιμα επιτεύγματα, το πτυχίο παύει να αποτελεί εργαλείο γνώσης και μετατρέπεται σε εγγύηση κοινωνικής αποδοχής. Η συνεχής επιδίωξη νέων τίτλων λειτουργεί ως άμυνα απέναντι στην αβεβαιότητα της αγοράς εργασίας, αλλά και ως υποκατάστατο εσωτερικής αυτοαξίας.
Από αναπτυξιακή σκοπιά, η «ασθένεια» των πολλών πτυχίων συνιστά συχνά συνέχεια της παιδικής εμπειρίας της εξαρτημένης επιτυχίας. Άτομα που μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα όπου η αποδοχή ήταν συνδεδεμένη με την επίδοση, τείνουν να αναζητούν διαρκώς εξωτερικές επικυρώσεις. Το πτυχίο λειτουργεί ως τίτλος ταυτότητας, προσφέρει προσωρινή ασφάλεια, αλλά δεν οδηγεί απαραίτητα σε αίσθηση πληρότητας ή νοήματος.
Αυτά τα παιδιά μεγαλώνουν νιώθοντας μια μόνιμη υποχρέωση απέναντι στο "ανάκτορο" γνώσεων των γομιών τους. Δεν χαίρονται καμιά παιδική ηλικία. Δεν προχωρούν σαν παιδιά. Δεν παίζουν σαν παιδιά. Δεν...δεν...δεν..... Οι κοινωνικές υπηρεσίες του κράτους και επιμένω σε αυτό, θα έπρεπε να σκεφθούν μια φόρμουλα αντιμετώπισης αυτών των εγωκεντρικών γονιών, σε άμεσο χρόνο, διότι το πρόβλημα τούτο διογκώνεται ημέρα με την ημέρα.
Σε κοινωνιολογικό επίπεδο, το φαινόμενο μπορεί να ερμηνευθεί μέσω της έννοιας του συμβολικού κεφαλαίου. Οι ακαδημαϊκοί τίτλοι αποκτούν αξία πέραν της χρηστικής τους διάστασης και μετατρέπονται σε δείκτες κοινωνικού κύρους. Η υπερπαραγωγή πτυχίων, ωστόσο, οδηγεί σε πληθωρισμό προσόντων, με αποτέλεσμα τη σταδιακή αποδυνάμωση της πραγματικής τους λειτουργίας και την ενίσχυση του ανταγωνισμού.
Ψυχολογικά, η διαρκής επιδίωξη νέων τίτλων μπορεί να συνδέεται με χρόνια ανησυχία, φόβο στασιμότητας και αδυναμία λήψης οριστικών αποφάσεων ζωής. Η εκπαίδευση μετατρέπεται σε καταφύγιο αναβολής της ενήλικης ευθύνης και της έκθεσης στο ενδεχόμενο αποτυχίας. Το άτομο παραμένει σε μια διαρκή κατάσταση προετοιμασίας, χωρίς αίσθηση ολοκλήρωσης.
Η υπέρβαση αυτού του φαινομένου προϋποθέτει την επανανοηματοδότηση της εκπαίδευσης ως διαδικασίας προσωπικής και κοινωνικής ανάπτυξης και όχι ως συσσώρευσης τίτλων. Η μετάβαση από την εξωτερική επικύρωση στην εσωτερική αίσθηση επάρκειας αποτελεί κρίσιμο βήμα για την ψυχική ωρίμανση του ατόμου.
Συμπερασματικά, η μετατροπή του παιδιού σε «ουρά» των γονεϊκών φιλοδοξιών και η εμμονή στην τιτλοφορία δεν αποτελούν απλώς παιδαγωγικά σφάλματα, αλλά φαινόμενα με βαθιές ψυχολογικές και κοινωνικές προεκτάσεις. Η αναγνώριση της αυτονομίας του παιδιού αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για μια ουσιαστικά ανθρωποκεντρική αγωγή.
Κρίμα είναι. Η όχι?
