«Το παγκόσμιο διαβατήριο»

Τι ήταν το χρήμα αρχικά;

    Το χρήμα, ετυμολογικά προερχόμενο απ’ το ρήμα χρῶμαι, που σημαίνει χρησιμοποιώ, δείχνει πως είναι συμβατικό μέσο αξιολόγησης των υλικών αντικειμένων και εκτίμησης της εργασίας. Επινοήθηκε για την πρακτική διευκόλυνση των συναλλαγών. Σταδιακά όμως, ο άνθρωπος το λησμόνησε αυτό και έτσι επήλθε σύγχυση του μέσου με το σκοπό. Από τη στιγμή που ο άνθρωπος έχασε την έννοια του μέτρου, άρχισε να πληρώνει τα δεινά της απερισκεψίας του.

Τι γίνεται όταν χάνουμε το μέτρο στα χρήματα;

   Η κατάχρηση του χρήματος διαφθείρει τους πολίτες, παρακωλύοντας τη λειτουργία των θεσμών. Οδηγεί στην ιδιοτέλεια, στον ατομικισμό και τη διχόνοια. Γεννά προδοσίες, πολέμους, ιμπεριαλιστικές ενέργειες. Ουσιαστικά δεν υπάρχει εχθροπραξία που να μην πηγάζει από το «κυνήγι» του κέρδους. Τα κίνητρα των πράξεων συνήθως είναι υλικά.

   Το χρήμα ανθρώπους ξεσπιτώνει. Ο τυχοδιωκτισμός αφάνισε πολιτισμούς ολόκληρους, διέλυσε οικογένειες, ισοπέδωσε πόλεις. Για παράδειγμα η Τρωική εκστρατεία αποσκοπούσε στις χρυσές πανοπλίες των Τρώων και όχι τόσο στη διάσωση της ωραίας Ελένης. Παρόμοια και σύγχρονοι πόλεμοι διεξάγονται για την… «μαύρη ωραία Ελένη» το πετρέλαιο και τις πρώτες ύλες! Ωστόσο η ιστορία επικαλύπτει όλες τις πλουτοκρατικές τάσεις, δίνοντάς τους κάποιο ιδεολογικό περικάλυμμα, κάποιο δήθεν ηθικό κίνητρο. Αυτό έγινε και στις σταυροφορίες. Οι παγκόσμιοι πόλεμοι, ακόμη και οι αποικισμοί ξεκινούν από την αναζήτηση του πλουτισμού.

   Επιπλέον το χρήμα διαστρέφει, “κοιμίζει”, εξαγοράζει συνειδήσεις, μεταβάλλει τη νοοτροπία, τον κώδικα αξιών, τα μέτρα εκτίμησης και αντίληψης των πραγμάτων. Σημαντικές είναι οι ηθικές φθορές, οι αλλοιώσεις στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, η αλλοτρίωση, η εξαχρείωση -παράδειγμα οι αγαθοεργίες για εντυπωσιασμό και αυτοδιαφήμιση-, η απανθρωποποίηση και ο αριβισμός. Είναι αδιανόητο ότι υπήρξαν άνθρωποι που στον καταστροφικό σεισμό της Αϊτής, έβαζαν στοιχήματα σε ιστοσελίδες για το που θα φτάσει ο ακριβής αριθμός των θυμάτων.

  Επίσης ο νεοπλουτισμός, οι αστρονομικές απολαβές καλλιτεχνών, αθλητών, οι προκλητικές μορφές αντικοινωνικής συμπεριφοράς - δωρεάν εμφάνιση πασίγνωστου καλλιτέχνη σε φιλανθρωπική εκδήλωση, στην οποία μετέβη με το ιδιωτικό του αεροπλάνο, δαπανώντας όσα χρήματα ήταν τελικά τα έσοδα της εκδήλωσης-, πηγάζουν από το χρήμα. Κάποιοι παίζουν στην τράπουλα  τους συγγενείς τους, το σπίτι τους! Τα περισσότερα από τα μεγάλα εγκλήματα της ανθρωπότητας έγιναν για το χρήμα. Ο άνθρωπος που πιστεύει ότι το χρήμα κάνει τα πάντα, είναι έτοιμος να κάνει τα πάντα για την απόκτησή του! Γίνεται κυνικός, εφευρίσκει βιολογικά όπλα για να αφανίζει τον αντίπαλο, ώστε να μείνει και άθικτη η περιουσία του ηττημένου!

   Στη σημερινή υπερκαταναλωτική εποχή οι άνθρωποι ταυτίζουν το «έχειν με το είναι», τόνισε ο Έριχ Φρομμ. Το έχειν έγινε κριτήριο κοινωνικής αξιολόγησης και οι άνθρωποι μπλέχτηκαν σε ένα φαύλο κύκλο συνεχούς απόκτησης ακριβών αντικειμένων, νομίζοντας ότι θα βρουν νόημα ύπαρξης. Το χρήμα μεταποιεί τον άνθρωπο σε υπερφίαλο αρνητή κάθε ανώτερης δύναμης. Έτσι οι οικονομικές αξίες υποκατέστησαν όλες τις υπάρχουσες αξίες, τις ισοπέδωσαν, τις κονιορτοποίησαν. Το χρήμα έγινε «παγκόσμιο διαβατήριο». Λειτουργεί σαν «ζύγι» που τοποθετεί τους ανθρώπους στην κοινωνική θέση τους. Έγινε το απόλυτο ιδανικό, με αποτέλεσμα να αναλώνονται οι άνθρωποι μόνο σε κοπιώδεις υλικές αναζητήσεις, λησμονώντας το αληθινό νόημα της ζωής. Ενδεικτικό είναι ότι οι ερωτηθέντες σε δημοσκόπηση για την πρώτη τους επιλογή μόλις αποκτούσαν υλική ευχέρεια, απάντησαν ότι θα αγόραζαν άμεσα το αυτοκίνητο των ονείρων τους! 

   Απόρροια αυτών των λανθασμένων προτεραιοτήτων είναι συνήθως η εντατικοποίηση της εργασίας, το άγχος, ο υλοζωισμός, ο «πυρετός» του χρηματιστηρίου, ο δανεισμός με επαχθείς όρους από τράπεζες, η βία, η εγκληματικότητα για άκοπο χρήμα και η επικρατούσα αντίληψη ότι το χρήμα είναι το παν και ότι η ευτυχία στηρίζεται στον πακτωλό των χρημάτων, στην ευμάρεια. Έχει υπάρξει έτσι μια τραγική ηθικοποίηση της ανηθικότητας. Απόδειξη είναι ότι ο τίμιος θεωρείται από πολλούς αφελής και ονειροπόλος άλλης εποχής.

    Η απληστία, η κατάχρηση και η υπέρβαση του μέτρου, η αλαζονεία και οι λανθασμένες προτεραιότητες ωθούν στην εμπορευματοποίηση των πάντων, των ανθρώπινων επαφών, των ανθρώπινων οργάνων, της επιστήμης, της τέχνης. Επιβάλλεται ο στυγνός επαγγελματισμός. Η χειρότερη κατάντια είναι το άτυπο «δόγμα» ό,τι πληρώσεις παίρνεις, που είναι κοινό μυστικό και οδηγεί στο τραγικό συμπέρασμα ότι ο εργαζόμενος εξαρτά την ποιότητα της εργασίας του μόνο και μόνο από το μέγεθος των απολαβών του!

Και σε διεθνές επίπεδο επικρατεί το δίκαιο της πυγμής- του πλούσιου. Η ιστορία παραποιείται, διότι ο πλούσιος διατάζει. Το οικοσύστημα καταρρέει, διότι ο πλούσιος αδιαφορεί. Εξακολουθούν να υπάρχουν χώρες που χαρακτηρίζονται τριτοκοσμικές και πάσχουν από έλλειψη καθαρού νερού.

Όταν το χρήμα χρησιμοποιείται με σύνεση;

    Το χρήμα όμως είναι κακός κύριος, αλλά καλός υπηρέτης. Απόδειξη είναι ότι η οικονομική ένδεια φέρνει οπισθοδρόμηση σ’ όλους τους τομείς. Και το κυριότερο, ο άνθρωπος αδυνατεί να μορφωθεί για να ολοκληρώσει την προσωπικότητά του.  Αντίθετα, όπου υπάρχει επάρκεια αγαθών, εκεί δημιουργούνται μεγάλα έργα πολιτισμού. Για παράδειγμα ο χρυσός αιώνας του Περικλή. Και στην οικογένεια, όταν υπάρχουν άνετα οικονομικά, δεν διασαλεύεται η οικογενειακή γαλήνη και επιτυγχάνεται αξιοπρεπής διαβίωση.

   Μόνη λύση, η διάκριση των μέσων από τους σκοπούς, η ιεράρχηση των αναγκών, η αποδέσμευση του «έχειν από το είναι» με μια ολοκληρωμένη ανθρωποκεντρική αγωγή, που θα τονίζει ότι η ακόρεστη δίψα για χρήματα είναι πολύ χειρότερη από την έσχατη φτώχεια, επειδή οι πολύ μεγάλες επιθυμίες γεννούν πολύ μεγάλες ανάγκες και φτωχός τελικά είναι όχι «ὁ ἔχων ὁλίγα, ἀλλ’ ὁ ἐπιθυμῶν πολλά. Έτσι ο άνθρωπος θα καταναλώνει, δίχως να αυτοκαταναλώνεται. 

   Οι πνευματικοί άνθρωποι, δηλαδή όσοι επιδιώκουν να εμπλουτίζουν συνεχώς τις γνώσεις τους, συνδυάζοντάς τες με την αρετή και την ανιδιοτελή προσφορά στο συνάνθρωπο, οφείλουν να καταστήσουν σαφές ότι «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος», δηλαδή μέτρο εκτίμησης όλων των υλικών επιβάλλεται να είναι ο άνθρωπος και οι ανάγκες του. Αν περιμένεις μόνο την αμοιβή, αν εργάζεσαι για να ικανοποιείς όχι εσωτερικές σου επιταγές, παρά για να πληρωθείς αδρά, είσαι….μισθοφόρος. Δεν είσαι ελεύθερος αγωνιστής. Όποιος δεν βρίσκει την ανταμοιβή πρώτα μέσα του, προσομοιάζει με σκλάβο.

   Ο ρήτορας Δημοσθένης παρατηρεί “δεῖ δή χρημάτων καί ἄνευ τούτων, οὐδέν ἐστί γενέσθαι τῶν δεόντων”. Πρέπει να υπάρχουν χρήματα, γιατί χωρίς αυτά, τίποτα δεν μπορεί να γίνει από τα απαραίτητα. Πράξη την διαπίστωση αυτή έκανε ο Μοχάμεντ Γιούνους. Το 1983 ίδρυσε την Τράπεζα Γκράμιν (Τράπεζα του Χωριού), βασισμένος στην άποψή του ότι η πίστωση είναι ανθρώπινο δικαίωμα. Σε 25 χρόνια η τράπεζα έγινε η ναυαρχίδα ενός δικτύου 100 παρόμοιων ιδρυμάτων σ’ όλη τη χώρα του Μπαγκλαντές. Επέτρεψε σε εκατομμύρια ανθρώπους να ξεφύγουν από τη φτώχεια, μέσω της οικονομικής δυνατότητας που τους δόθηκε ατομικά. Ο Μοχάμεντ Γιούνους μέσω μικρών δανείων πενήντα και εκατό δολαρίων βοήθησε φτωχούς να ξεφύγουν από την απόλυτη ένδεια. Είχε αναπτύξει τέτοια σχέση εμπιστοσύνης με τους οφειλέτες που αποδεικνύεται ότι το «καθαρό κούτελο» πάει αντάμα με τα ροζιασμένα χέρια. Γι’ αυτό πήρε και βραβείο Νόμπελ.

Τι λένε οι πνευματικοί άνθρωποι για το χρήμα; Πως το αντιμετωπίζουν;

Ο αρχηγέτης της πνευματοκρατίας του αρχαίου ελληνικού κόσμου, ο Σωκράτης εξήγησε ότι τα χρήματα δεν φέρνουν την αρετή, αλλά από την αρετή θα προέλθουν χρήματα. «Οὐκ ἐκ χρημάτων ἀρετή ἀλλά ἐξ ἀρετῆς χρήματα». Πράγματι τον ενάρετο άνθρωπο όλοι τον εμπιστεύονται και τον θέλουν στη δούλεψή τους!

Ο σπουδαίος τραγικός ποιητής Σοφοκλής στο έργο του «Αντιγόνη» αναφέρει στους στίχους 295-301: “δε φύτρωσε χειρότερος θεσμός στους ανθρώπους από το χρήμα. Αυτό και πόλεις κυριεύει, αυτό ανθρώπους ξεσπιτώνει, αυτό καθοδηγεί και διαστρέφει τις δίκαιες γνώμες των ανθρώπων, ώστε να στρέφονται σε αισχρές πράξεις, στους ανθρώπους συνήθως δείχνει να κάνουν πανουργίες και κάθε ανόσιο έργο να γνωρίζουν”. Πόλεις πορθεῖ, τόδ’ ἄνδρας ἐξανίστησιν δόμων τόδ’ ἐκδιδάσκει καί παραλλάσσει φρένας χρηστάς πρός αἰσχρά πράγμαθ’ ἵστασθαι βροτῶν πανουργίας δ’ ἔδειξεν ἀνθρώποις ἔχειν καί παντός ἔργου δυσσέβειαν εἰδέναι». Ο Ιωάννης Ξυροτύρης παρατηρεί ότι: «είναι διάχυτη η αντίληψη σήμερα ότι ο καθένας μπορεί να τα έχει όλα με το χρήμα». Ο σοφός Ινδιάνος Σηάτλ είχε πει πως «όταν το τελευταίο δέντρο θα έχει κοπεί, όταν ο τελευταίος ποταμός θα έχει μολυνθεί, όταν το τελευταίο ψάρι θα έχει πεθάνει, τότε ο άνθρωπος θα καταλάβει ότι δεν μπορεί να τραφεί με χρήματα…».  Λόρδος Βύρων έλεγε πως «ο άνθρωπος που πιστεύει ότι το χρήμα κάνει τα πάντα, είναι ικανός να κάνει τα πάντα για  την απόκτησή του».

Τι συμβουλεύει η Ορθόδοξη Εκκλησία μας για το χρήμα;

Μη μαζεύετε θησαυρούς πάνω στη γη, όπου τους αφανίζει ο σκόρος και η σκουριά, κι όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις και τους κλέβουν. (Ματθαίου 6.19) Ο πλούτος συνήθως οδηγεί σε αφροσύνη. Κάνει τον άνθρωπο να χάνει τα λογικά του. Τον καθιστά ικανό να γκρεμίσει τις παλιές του αποθήκες για να χτίσει νέες που να χωρούν περισσότερα, όπως μας θυμίζει η παραβολή του άμυαλου πλούσιου. (Λουκᾶς 12, 16-21) Η αφροσύνη ξεκινά εκεί ακριβώς, στη λήθη της προέλευσης των αγαθών, ξεχνάμε συνήθως τον Δωρεοδότη των αγαθών.

 Ο Μαμωνάς είναι άδικος, αλλά και ψεύτης και απατηλός, αφού είναι μωρία να στηρίζεται κανείς σε φθαρτά αγαθά τα οποία ο χρόνος αφανίζει και ο θάνατος αχρηστεύει (Ματθ. 6,19-20). Εξάλλου, «τί γὰρ ὠφελήσει ἄνθρωπον ἐὰν κερδήσῃ τὸν κόσμον ὅλον, καὶ ζημιωθῇ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ;» (Μάρκου 8,36). «Τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος, αν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο και χάσει την ψυχή του;». Μην ξεχνάμε και πως «εὐκοπώτερόν ἐστι κάμηλον διὰ τρυπήματος ῥαφίδος διελθεῖν ἢ πλούσιον εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ εἰσελθεῖν».

Πάντως, κάποιοι λίγοι πλούσιοι κατάφεραν να μην υποδουλωθούν στον πλούτο τους. Η κατηγορία της πλεονεξίας απευθύνεται όχι στους "πλουτούντας" αλλά στους "δουλεύοντας", δηλαδή αυτούς που υπηρετούν τον πλούτο, θεοποιώντας τον. Υπήρξαν ευσεβείς, οι οποίοι "πλούσιοι μέν ἦσαν, ἀλλ' οὐ τῳ πλούτῳ ἐδούλευον" προσφέροντας αυτόν σ’ εκείνους που είχαν ανάγκη, παρατήρησε ο Ευθύμιος ο Ζιγαβηνός. Απαραίτητη προϋπόθεση, ο πλούτος αυτός να μην είναι "εξ αρπαγής", τόνιζε ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Αν δοξολογούμε τον Χορηγό του πλούτου, θα μπορούμε να χρησιμοποιούμε σωστά τα αγαθά.

Διαβάστε επίσης