Η Δημοκρατία από την αρχαία Ελλάδα ως … σήμερα
Η Δημοκρατία είναι το τελειότερο πολίτευμα;
Πολλοί άνθρωποι νομίζουν ότι η Δημοκρατία είναι απλώς ένα πολίτευμα. Όμως πρόκειται για καθημερινή πράξη πολιτισμού. Προϋποθέτει αξίες και αρετή, όχι απλώς έναν ιδεολογικό προσανατολισμό ή μια κατεύθυνση γούστου. Χρειάζεται ο πολίτης να έχει διανύσει κάποια στάδια «εσωτερικού εκπολιτισμού»», δηλαδή να έχει εσωτερικό σεβασμό, δικαιοσύνη, αυτοπειθαρχία, χωρίς φόβητρα.
Ωστόσο, εύκολα σήμερα κάποιοι πολίτες απεμπολούν τις ελευθερίες τους, τα ευγενέστερα δικαιώματά τους, ό,τι με τόσους αγώνες έχει κατακτηθεί στα μάκρος της ιστορίας. Αρνούνται το δικαίωμά τους στην ψήφο, πηγαίνοντας βόλτα την Κυριακή των εκλογών, αντί να πάνε να ψηφίσουν ή αναπολούν δικτατορίες, γιατί δήθεν τότε όλα τότε ήταν συγκροτημένα. Απεμπολούν εύκολα την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Για να γίνει όμως ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας, πρέπει να πάψει πρώτα να πιστεύει στην ωμή βία και στην καταστολή, να μην θέλει ένα ελεγκτή από πάνω του για να κάνει σωστά την δουλειά του! Ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας δίνει εξετάσεις καθημερινά, όχι μονάχα μπροστά στην κάλπη. Δίνει εξετάσεις στα πιο μικρά πράγματα της καθημερινής ζωής, παρατηρεί ο Άγγελος Τερζάκης. Σέβεται τη θέση του στην «ουρά», προσέχει να μην ενοχλεί το διπλανό του, πιστεύει πως έχει πρώτα υποχρεώσεις κι έπειτα δικαιώματα, εργάζεται τίμια και ευσυνείδητα και δεν προσπαθεί να κάνει ό,τι λιγότερο και να πληρωθεί όσο γίνεται περισσότερο! Η κοινωνική αγωγή είναι αναγκαία προϋπόθεση της Δημοκρατίας. Δεν μπορεί να νοηθεί Δημοκρατία δίχως το σεβασμό του διπλανού μας.
Υπάρχει όμως κι’ ένα άλλο στάδιο βαρβαρότητας που εμποδίζει τη Δημοκρατία : το στάδιο του θαυμασμού προς τη βαναυσότητα, προς την ωμή, σκληρή βία. Ορισμένοι δεν υποπτεύονται τι κρύβεται πίσω από τη βαναυσότητα, πόση ουσιαστική αδυναμία, πόση ανάγκη για άμυνα, πόση μεταμφιεσμένη μνησικακία, πόσα συμπλέγματα, πόση περιφρόνηση προς τον συνάνθρωπο, πόσοι παράγοντες αστάθμητοι και σκοτεινοί. Η πραγματική δύναμη είναι ψυχική. Εμφανίζεται αθόρυβη και σεμνή, εκεί πού κανένας σχεδόν δεν αναμένει: στο εργαστήριο του επιστήμονα, στο ασκητήριο του Αγίου, στη ανήλιαγο κελί του αδικημένου. Η πραγματική δύναμη δεν αυτοδιαφημίζεται, δεν ζητά δικαίωση και επίδειξη με πανάκριβές αγορές, δεν επιδιώκει την στομφώδη δημόσια αγόρευση και τον θρίαμβο επί των αδυνάτων.
Σήμερα η δημοκρατία περνάει κρίση;
Η Δημοκρατία περνάει στη σύγχρονη εποχή δοκιμασία. Το πρόβλημα είναι σύνθετο. Η Δημοκρατία καλείται να κυβερνήσει ανθρώπινα σύνολα τεράστια, ωκεάνια. Γι' αυτό κάποιοι προτείνουν την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης.
Το δημοκρατικό πολίτευμα στην Αρχαία Αθήνα δημιουργήθηκε ενώ όλοι οι θεσμοί βρίσκονταν στα μέτρα του ανθρώπου. Η άσκηση της εξουσίας κι ο έλεγχός της ήταν άμεσα, ο πολίτης είχε υπόσταση, δεν ήταν απρόσωπη μονάδα, ένας απρόσωπος ψυχρός αριθμός μητρώου. Κρίση περνάει η Δημοκρατία και στην αναμέτρηση της με την εσωτερική ανθρώπινη πραγματικότητα, τα πάθη. Πόσοι και που είναι ώριμοι να δεχτούν την δημοκρατία, κατασιγάζοντας τα πάθη τους; Στο βιβλίο « Το Συνταγματικόν Δίκαιον ως τεχνική της πολιτικής ελευθερίας», καθηγητή στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Αριστόβουλου Μάνεση, τονίζεται: «Η πολιτική δημοκρατία, που αντιμετωπίζει τους πολίτες μόνο αφηρημένα και που τους αγνοεί ως ανθρώπους με συγκεκριμένη, διαφορετική, κοινωνική τοποθέτηση και με άνισες ήδη οικονομικές δυνατότητες ελεύθερης ύπαρξης και ενέργειας, εμφανίζεται ως τυπική δημοκρατία. Η δημοκρατία καθίσταται ουσιαστική μόνον εφ’ όσον η ισότητα και δια μέσου αυτής η ελευθερία, τις οποίες πραγματοποιεί κατ' αρχήν η πολιτική δημοκρατία, διευρύνονται και επεκτείνονται, πέρα από το καθαρά νομικό - πολιτικό, και οικονομικό και σ’ όλο το κοινωνικό πεδίο. Αυτό συμβαίνει στην κοινωνική δημοκρατία...».
Όταν οι πολίτες αδιαφορούν για τα κοινά, επιχειρείται η στυγνή εκμετάλλευση από τους πολιτικούς, με χρησιμοθηρικούς σκοπούς, σε κλίμα αναξιοκρατίας και αναξιοπιστίας και κατά συνέπεια ανελευθερίας. Αυτά υπονομεύουν την πολιτεία και τους θεσμούς της, διαφθείρουν το πνεύμα και την ψυχή, ισοπεδώνουν την ατομική, πολιτική, πολιτιστική και κοινωνική ζωή, ευτελίζουν τα άτομα ως οντότητες και ως πολίτες, υποβιβάζοντας τις ανθρώπινες σχέσεις στο επίπεδο της απλής συναλλαγής.
Τότε τα θεμέλια της δημοκρατίας κλυδωνίζονται. Προσωπικές διαμάχες - εκκρεμούν μισό εκατομμύριο δίκες στα ελληνικά δικαστήρια ανά έτος (!)- και σφοδρές πολιτικές συγκρούσεις σε διαπροσωπικό και διακρατικό επίπεδο απειλούν την ειρηνική ζωή των ανθρώπων. Έχει παρατηρηθεί άλλωστε, ότι κάποια προβλήματα της κοινωνίας, που θα μπορούσαν να είχαν επιλυθεί στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων με ένα σωστό και εποικοδομητικό διάλογο, τελικά διαιωνίζονται, μπαίνοντας στην διελκυστίνδα κομματικών συναλλαγών.
Τα μέσα ενημέρωσης τι κάνουν;
Πολλά μέσα μαζικής ενημέρωσης στοχεύουν στην αύξηση της δύναμής τους με την προβολή μη ουσιωδών θεμάτων και με την περίτεχνα προβεβλημένη προπαγάνδα, που σήμερα χρησιμοποιώντας επιστημονικές μεθόδους, διαστρεβλώνει συχνά την αλήθεια, κάνοντας έτσι ευκολότερη την χειραγώγηση των μαζών με τελικό αποτέλεσμα την κατάχρηση της εξουσίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, οι πολίτες χάνουν κάθε ενδιαφέρον για τις επιδιώξεις της κοινωνίας. Για παράδειγμα ποιος θυμάται ότι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αποφάνθηκε πως η Τουρκία έπρεπε να προχωρήσει στη δημιουργία εσωτερικών ένδικων μέσων για την αποκατάσταση του δικαιώματος περιουσίας μιας Κύπριας, η οποία διεκδικούσε την περιουσία της στην περιφραγμένη πόλη της Αμμοχώστου. Η υπόθεση αυτή αντιπροσώπευε τις υπόλοιπες 1.200 περίπου ελληνοκυπριακές προσφυγές. Η Τουρκία θα έπρεπε να αποκαταστήσει τα περιουσιακά δικαιώματα της κ. Ξενίδη. Υπάρχει κίνδυνος για τη δημοκρατία από τη στιγμή που χάνεται η πολυφωνία στα μέσα έκφρασης και μειώνονται οι επιλογές για την ενημέρωση του πολίτη.
Το διαδίκτυο θα αλλάξει τα κακώς κείμενα;
Κάποιοι εκτιμούν ότι το Internet θα μεταβάλει το πολιτικό σύστημα στην κατεύθυνση της άμεσης δημοκρατίας, καθώς θα είναι εφικτή και εύκολη η άμεση συμμετοχή σ’ ένα ηλεκτρονικό δημοψήφισμα με το ΑΦΜ και το ΑΚΜΑ του ψηφοφόρου, ακόμη και κάθε εβδομάδα, ώστε να αποφασίζει ο λαός για φλέγοντα και επείγοντα ζητήματα, όπως μια εκπαιδευτική μεταρρύθμιση ή για το πρέπει να στείλουμε στρατεύματα ή πολεμοφόδια σε μια εμπόλεμη ζώνη. Μερικοί πάλι λένε ότι ο κόσμος του Internet θα μοιάζει με τον 5ο αιώνα π.Χ. και την τότε αθηναϊκή δημοκρατία.
Τι λέει η επιστήμη;
Ο Νιλ Πόστμαν, Πρόεδρος του Τμήματος Πολιτισμού και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, διατύπωσε σοβαρές ανησυχίες για την υπερσυγκέντρωση των μέσων ενημέρωσης στα χέρια λιγοστών επιχειρηματιών. «Βαδίζουμε σε έναν κόσμο που θυμίζει τον κόσμο του Όργουελ. Υπάρχει κίνδυνος για τη δημοκρατία από τη στιγμή που χάνεται η πολυφωνία στα μέσα έκφρασης και μειώνονται οι επιλογές για την ενημέρωση του πολίτη. Κυριαρχούν ο σκληρός ανταγωνισμός, η παρανομία, η ασυδοσία». Μπορεί ένας πολιτικός ταγός να συνάψει δανειακές συμβάσεις στο όνομα των πολιτών, τις οποίες η χώρα θα κληθεί να αποπληρώνει για δεκαετίες και εκατονταετίες! Εξάλλου, τότε επικρατεί το δίκαιο της πυγμής –του ισχυρού, που νοθεύει την ιδεολογική και πολιτική ζωή, διαφθείρει πολίτες και πολιτικούς, δημιουργεί συνθήκες αναξιοπρέπειας, ανηθικότητας, αναξιοκρατίας και λαϊκισμού.
Τι είναι και γιατί γοητεύει ο λαϊκισμός ;
Λαϊκισμός είναι η ψεύτικη λαϊκότητα. Ο έπαινος και η κολακεία των αδυναμιών και των ελαττωμάτων του λαού, καθώς και η υιοθέτηση θέσεων που ευχαριστούν το πλήθος, χωρίς όμως και να το ωφελούν, με σκοπό την εξασφάλιση της εύνοιάς του. Διεθνώς ο λαϊκισμός φαίνεται να είναι σε άνοδο. Η προεκλογική πλειοδοσία, το φιλολαϊκό προφίλ ή η υπόσχεση ότι «θα τα αλλάξω όλα» είναι αναπόσπαστα χαρακτηριστικά του. Η δυαδικότητα της πολιτικής ρητορικής («εμείς-αυτοί») και η απονομιμοποίηση του αντιπάλου («δεν δικαιούστε δια να ομιλείτε») συνυπάρχουν και κυριαρχούν στην πολιτική έκφραση ενός ηγέτη, κόμματος ή κινήματος. Συνήθεις τακτικές είναι η επίκληση στο συναίσθημα και ο πατερναλισμός. Ο λαϊκιστής πολιτικός δημιουργεί στους πολίτες την ψευδαίσθηση πως είναι κι ο ίδιος μέρος του απλού λαού. Για τις δημόσιες εμφανίσεις του επιλέγει χώρους με πολυκοσμία, για παράδειγμα επίσκεψη στη λαϊκή αγορά. Προεκλογικά μπαίνει στο λεωφορείο για να δείξει ότι ενδιαφέρεται για τα μέσα μεταφοράς! Τοποθετεί στο ψηφοδέλτιο του κόμματός του εμφανίσιμους «σελέμπριτι» του θεάματος ως «κράχτες» ψήφων και αν τυχόν έρθει η ώρα ανάληψης εξουσίας, την παραχωρεί σε κάποιο πρόσωπο που δεν το έχει ψηφίσει κανείς.
Ποια είναι η λύση;
Χρειάζεται η ενίσχυση της κριτικής σκέψης των πολιτών μέσω της παιδείας, ώστε να ενισχυθεί η υπευθυνότητα και η ωριμότητά τους που θα τους κάνει ικανούς να απορρίπτουν τις «ευχάριστες» πολιτικές υποσχέσεις. Απαιτείται καθημερινός αγώνας για ισονομία, ισοπολιτεία, ισότητα που θα πραγματώνει τον ορισμό του Louis Blanc: «ισότητα είναι για όλους τους ανθρώπους η ίση ανάπτυξη των άνισων ικανοτήτων τους και η ίση ικανοποίηση των άνισων αναγκών τους». Για να αντιμετωπιστεί η αδιαφορία για τα κοινά πρέπει να γίνει κατανοητό ότι ο συνάνθρωπος είναι «κομμάτι» του εαυτού μας, αποτελεί τμήμα της υπόστασής μας.
Η δημοκρατία στην Ελλάδα αποτελεί ιστορικό επίτευγμα. Ο Θουκυδίδης στον «Περικλέους Επιτάφιο», κεφ.37 αναφέρει: «Τὸ πολίτευμά μας λέγεται Δημοκρατία, ἐπειδὴ τὴν ἐξουσία δὲν τὴν ἀσκοῦν λίγοι πολίτες, ἀλλὰ ὅλος ὁ λαός. Ὅλοι οἱ πολίτες εἶναι ἴσοι μπροστὰ στὸν νόμο γιὰ τὶς ἰδιωτικές τους διαφορές. Γιὰ τὰ δημόσια ἀξιώματα προτιμῶνται ἐκεῖνοι ποὺ εἶναι ἱκανοὶ καὶ τὰ ἀξίζουν καὶ ὄχι ἐκεῖνοι ποὺ ἀνήκουν σὲ μιὰ ὁρισμένη τάξη. Κανείς, ἄν τύχη καὶ δὲν ἔχει κοινωνικὴ θέση ἤ ἄν εἶναι φτωχός, δὲν ἒμποδίζεται γι' αυτὸ νὰ ὑπηρετήση τὴν πολιτεία, ἄν ἔχη κάτι ἄξιο νὰ προσφέρη. Στὴ δημόσια ζωὴ μας εἴμαστε ἐλεύθεροι, ἀλλὰ καὶ στὶς καθημερινὲς μας σχέσεις δὲν ὑποβλέπομε ὁ ἕνας τὸν ἄλλο […].Στὰ δημόσια πράγματα, ἀπὸ ἐσωτερικὸ σεβασμό, δὲν παρανομοῦμε. Σεβόμαστε τοὺς ἄρχοντες, πειθαρχοῦμε στοὺς νόμους, καί, μάλιστα, σὲ ὅσους ἔχουν γίνει γιὰ νὰ προστατεύουν τοὺς ἀδυνάτους καὶ ὅσους πού, ἄν καὶ ἄγραφοι, εἶναι ντροπὴ νὰ τοὺς παραβαίνει κανείς». Γνωρίζουμε λοιπόν τι πρέπει να κάνουμε. Είναι ώρα να το εφαρμόσουμε…
