Χιλιάδες φίλοι στο ίνστα άρα πλούσιος στην … Μονόπολη;
Χιλιάδες φίλοι στο διαδίκτυο, κανένας δίπλα τους: Η ψηφιακή μοναξιά των παιδιών
Στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, ένα παιδί μπορεί να έχει εκατοντάδες ή ακόμη και χιλιάδες διαδικτυακούς φίλους, να συγκεντρώνει τα «likes»- τις επευφημίες τους, σχόλια και προβολές στα βίντεο που αναρτά, αλλά να αισθάνεται τελείως μόνο μόλις απομακρυνθεί από το κινητό του! Πρόκειται για ένα απ’ τα παραδοξότερα της σύγχρονης εποχής: ενώ η επικοινωνία είναι ευκολότερη από ποτέ, η ουσιαστική ανθρώπινη επαφή μειώνεται. Η παροιμιώδης εύστοχη παρατήρηση του Αντώνη Σαμαράκη ότι «ποτέ άλλοτε οι στέγες των σπιτιών δεν ήταν τόσο κοντά και οι ψυχές των ανθρώπων τόσο απομακρυσμένες», επαναδιατυπώνεται στην hi tech εποχή μας «ποτέ άλλοτε οι άνθρωποι δεν είχαν τόσα εξελιγμένα ψηφιακά μέσα επικοινωνίας και τελικά καταφέρνουν να νιώθουν ολομόναχοι»!
Το εύλογο ερώτημα, λοιπόν, είναι αν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης φέρνουν πραγματικά τα παιδιά πιο κοντά ή αν, σε ορισμένες περιπτώσεις, ενισχύουν την απομόνωσή τους. Η ψηφιακή επανάσταση των μέσων ενημέρωσης, του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης απλοποίησε την επικοινωνία. Η μοναξιά ωστόσο έχει λάβει διαστάσεις επιδημίας.
Τα πάντα γίνονται εύκολα αντικείμενο ηλεκτρονικής επεξεργασίας. Το κουτσομπολιό ψηφιοποιήθηκε κι αυτό! Οι ενδιαφερόμενοι δεν σιγομουρμουρίζουν πού πήγε ο ένας και τι έκανε ο άλλος. Μπορούν να ανοίξουν την εφαρμογή ενός μέσου κοινωνικής δικτύωσης, όπου τα παιδιά συνηθίζουν να κοινοποιούν το χώρο, το χρόνο και τα πρόσωπα με τα οποία βρίσκονται, ακόμη και την διάθεση που έχουν την στιγμή της ανάρτησής τους! Υπάρχουν τα emotions για όποιον θέλει να σχολιάσει την ανάρτηση. Μπορεί να πατήσει στην οθόνη του ένα προσωπάκι που χαμογελά ή που είναι θλιμμένο ή θυμωμένο, ανάλογα με το αν του αρέσει αυτό που βλέπει αναρτημένο· ξεχάστηκε ο γόνιμος κατά πρόσωπο διάλογος. Έχει αντικατασταθεί από τα σχόλια κάτω από επιλεγμένες αναρτήσεις με τον «αλλοιωμένο» παραγλωσσικό κώδικα.
Με αυτά τα δεδομένα γίνεται αντιληπτό ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν ηλεκτρονική παρωδία της ανθρώπινης επαφής, με κύριο χαρακτηριστικό την ψηφιοποίηση των συναισθημάτων και την αλλοίωση των διαπροσωπικών σχέσεων που γίνονται ψυχρές ή κυνικές. Η κοινωνικοποίηση μεταλλάχτηκε σε «κοινοποίηση» και αγωνία κοινωνικής αποδοχής, με κίβδηλο συναίσθημα προσωπικής αξίας.
Γι’ αυτό κάθε χρήστης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης κατασκευάζει επιμελώς το προσωπικό του ψηφιακό προφίλ, με επιλεγμένες φωτογραφίες και αυτοφωτογραφήσεις-selfie, με επιτηδευμένες πόζες- μιμητικές καρικατούρες ινδαλμάτων που επικρατούν στους νέους, όπως τράπερς, ακριβοπληρωμένοι ηθοποιοί και ινφλουένσερς –, σε ποικίλες μάλιστα πόζες, εξωραϊσμένες με προγράμματα ηλεκτρονικής επεξεργασίας εικόνας. Απώτερος στόχος η ωραιοποίηση, η αποδοχή, η επίδειξη πλούτου, η προσέλκυση θαυμαστών, η απόκτηση μεγάλης φήμης άρα και χρημάτων από τα like και τελικά η αυτοεπιβεβαίωση που καταντά ναρκισσισμός.
Αποτελεί θλιβερή διαπίστωση ότι οι επιτηδευμένες αναρτήσεις είναι ένδειξη υποστασιακής αποξένωσης, εσωτερικής μοναξιάς. Και μετά την πρωινή ανάρτηση στο προφίλ, ξεκινά η αγωνιώδης αναμονή για τη συγκέντρωση των like, της ψηφιοποιημένης έγκρισης, της a priori υποστήριξης, της ισχυρής επιδοκιμασίας.
Τα παιδιά είναι «on line» και στο σχολείο;
Κατ’ αυτό τον τρόπο, τα παιδιά και οι έφηβοι περνούν πολλές ώρες μπροστά σε μια οθόνη. Το κινητό έχει γίνει προέκταση του χεριού τους! Επικοινωνούν συνεχώς μέσω μηνυμάτων, φωτογραφιών και σύντομων σχολίων, ακόμα και την ώρα του μαθήματος στο σχολείο, κρύβοντας επιμελώς το κινητό και φορώντας ακουστικά κάτω από τα μακριά τους μαλλιά. Μήπως η πραγματική ζωή τούς απογοητεύει και προσελκύονται περισσότερο από την χαλκευμένη, πλαστή και ωραιοποιημένη ψηφιακή;
Η διαδικτυακή επικοινωνία δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να αντικαταστήσει τη ζεστασιά μιας προσωπικής συζήτησης, μια αγκαλιά ή το μοίρασμα μιας εμπειρίας δια ζώσης. Ο μεγάλος αριθμός διαδικτυακών φίλων δεν εγγυάται την ύπαρξη πραγματικών σχέσεων, εμπιστοσύνης και συναισθηματικής υποστήριξης. Γι’ αυτό και ένας φωτισμένος άνθρωπος υποστήριξε ότι το να έχεις πολλούς φίλους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι σαν να είσαι πλούσιος στο κλασικό επιτραπέζιο παιχνίδι «Μονόπολη»!
Σημαντικό ρόλο στην εξάρτηση από την οθόνη διαδραματίζει η ενδόμυχη ανάγκη των παιδιών για αποδοχή και αναγνώριση. Ιδιαίτερα στην εφηβεία, όταν η διαμόρφωση της ταυτότητας βρίσκεται σε εξέλιξη, η γνώμη και η αποδοχή των συνομηλίκων αποκτά τεράστια σημασία. Τα likes, οι ακόλουθοι και τα θετικά σχόλια λειτουργούν ως επιβεβαίωση και παραδοχή προσωπικής αξίας. Αντίθετα, η απουσία ανταπόκρισης, η σύγκριση με άλλους ή ο αποκλεισμός από διαδικτυακές παρέες, ομαδικές συνομιλίες ενδέχεται να προκαλέσουν ανασφάλεια, απογοήτευση και χαμηλή αυτοεκτίμηση. Έτσι, ορισμένα παιδιά αρχίζουν να αξιολογούν τον εαυτό τους μέσα από αριθμούς και αντιδράσεις, ξεχνώντας ότι η πραγματική τους αξία δεν μετριέται με την ψηφιακή δημοφιλία.
Τι ρόλο καλούνται να παίξουν οι γονείς;
Μέσα σ’ αυτό το ψηφιακό περιβάλλον, καθοριστικός είναι ο ρόλος των γονέων. Η απαγόρευση και η ασφυκτική επιτήρηση δεν αποτελούν πάντοτε αποτελεσματικές λύσεις. Αντίθετα, χρειάζεται ουσιαστική επικοινωνία, ενδιαφέρον και διάλογος. Οι γονείς οφείλουν να γνωρίζουν τον ψηφιακό κόσμο των παιδιών τους, να συζητούν μαζί τους για τους κινδύνους του διαδικτύου και να θέτουν λογικά και σαφή όρια στη χρήση των συσκευών. Παράλληλα, είναι σημαντικό να αποτελούν οι ίδιοι θετικά πρότυπα, αφιερώνοντας χρόνο στην οικογένεια, περιορίζοντας τον χρόνο που βρίσκονται μπροστά από οθόνες, διότι το παιδί δεν κατανοεί αν αυτό αφορά την εργασία τους. Το σημαντικότερο, όμως, είναι να δημιουργούν ένα περιβάλλον ασφάλειας και θαλπωρής, όπου το παιδί θα μπορεί να εκφράζει τους φόβους και τις ανησυχίες του, χωρίς να φοβάται την αντίδραση ή την επίκριση.
Βέβαια, τα social media δεν είναι «σκοτεινός εχθρός». Προσφέρουν σημαντικές δυνατότητες: διευκολύνουν την επικοινωνία, ενισχύουν τη δημιουργικότητα, παρέχουν πρόσβαση στη γνώση και επιτρέπουν σε παιδιά με κοινά ενδιαφέροντα να επικοινωνούν, ακόμη κι αν βρίσκονται μακριά. Οι επιπτώσεις τους εξαρτώνται από τον τρόπο, τη διάρκεια και τις συνθήκες χρήσης τους. Δεν βιώνουν όλα τα παιδιά την ίδια εμπειρία, ούτε κάθε ώρα μπροστά σε μια οθόνη αποτελεί απαραίτητα ένδειξη κοινωνικής απομόνωσης.
Επομένως, χρειάζεται να διακρίνουμε τις πραγματικές επιπτώσεις από τις υπερβολές και τους γενικούς αφορισμούς. Το πρόβλημα δεν είναι απλώς η επίδειξη της τεχνολογίας αιχμής, αλλά η απουσία ισορροπίας, ουσιαστικής γονεϊκής ή σχολικής καθοδήγησης και ο αξιακός αποπροσανατολισμός.
Ίσως, τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να μειώσουμε τους διαδικτυακούς φίλους των παιδιών, αλλά να αυξήσουμε τις πραγματικές στιγμές χαράς στη ζωή τους. Γιατί ένα παιδί δεν χρειάζεται χιλιάδες ανθρώπους να παρακολουθούν τη ζωή του μέσα από μια οθόνη. Χρειάζεται ανθρώπους που να είναι πραγματικά δίπλα του, να το ακούν, να το καταλαβαίνουν και να το αποδέχονται.
