Τι σημαίνει «αντιπελάργηση»;
Οι γέροντες έχουν το «γέρας»- το «βραβείο» της ζωής;
Ο Άγιος Βασίλειος ο Μέγας παρατήρησε τη φροντίδα με την οποία οι νεαροί πελαργοί προσέχουν τους γηραιότερους, μεριμνώντας για την τροφή τους. Έτσι προέκυψε ο «πελαργικός νόμος», δηλαδή η ανταπόδοση των τροφείων, από τα φιλόστοργα παιδιά προς τους ανήμπορους γονείς τους, πιο απλά ο «αντιπελαργισμός».
Υπάρχει σήμερα Πανεπιστήμιο για ηλικιωμένους;
Τον Οκτώβριο του 2025 άρχισε τις εργασίες του το “Πανεπιστήμιο 3ης Ηλικίας” στην Πανεπιστημιούπολη Ρεθύμνου, φορέας υλοποίησης του οποίου είναι το ΚΕ.ΔΙ.ΒΙ.Μ του Πανεπιστημίου Κρήτης, και το Ε.ΔΙ.Β.Ε.Α του Παιδαγωγικού Τμήματος Δ.Ε. Στο Καποδιστριακό της Αθήνας υλοποιήθηκε προ πενταετίας παρόμοιο πρόγραμμα μέσω της μ.κ.ο. «people behind» Το έργο «65 + Σταθμοί Μας» στοχεύει στην καταπολέμηση των ηλικιακών διακρίσεων (Ageism) και στην ενίσχυση της ορατότητας των ατόμων 65+ στην κοινωνία. To έργο υποστηρίζεται από το πρόγραμμα συνΑθηνά του Δήμου Αθηναίων. Το έργο e-Γυναίκες 65+ στοχεύει στην ενίσχυση της ορατότητας των γυναικών μεγαλύτερης ηλικίας, της εκπαίδευσής τους σε ζητήματα διακρίσεων και στην ενδυνάμωσή τους. Το έργο υλοποιήθηκε με την υποστήριξη και την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού.
Τι σημαίνει η παροιμιώδης φράση «δεινόν το γήρας, ου γάρ έρχεται μόνον»;
Τελευταία, αναπτύσσεται έντονος προβληματισμός γύρω από οτιδήποτε αφορά «τα άτομα της τρίτης ηλικίας», τα οποία αντιμετωπίζονται ενίοτε μεροληπτικά. Ως ένα σημείο, όλοι φέρονται με σεβασμό στους μεγαλύτερους, αλλά κάποιοι εξακολουθούν να τους υποτιμούν έμπρακτα, υποδεικνύοντας λάθη και αδυναμίες τους. Η φύση όμως μας διδάσκει τον σεβασμό.
Πολλοί ηλικιωμένοι δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν τις ταχύτατες τεχνολογικές αλλαγές. Μπαίνουν στο περιθώριο και ο ρόλος τους υποβαθμίζεται τόσο στην οικογένεια όσο και στην κοινωνία, στην οποία προσέφεραν πολλά κατά τα παραγωγικά χρόνια της ζωής τους.
Η γήρανση όμως είναι μια φυσιολογική πορεία αλλαγών. Δεν είναι μια στατική ούτε ομοιόμορφη περίοδος. Πάντα υπάρχουν περιθώρια για μάθηση και τροποποίηση συμπεριφοράς. Αυτή η ηλικιακή περίοδος χαρακτηρίζεται από σημαντικές σταδιακές αλλαγές, σωματικές, συναισθηματικές, πνευματικές. Η μνήμη του παρόντος αδυνατίζει, ενώ διατηρούνται έντονες οι αναμνήσεις του παρελθόντος. Η όραση εξασθενεί. Οι μεταβολές στο δέρμα είναι πια ευδιάκριτες. Το ρυτίδιασμα και η πλαδαρότητα οφείλονται στην απώλεια λιπώδους ιστού από τα επιφανειακά στρώματα του δέρματος. Τα οστά αρχίζουν να χάνουν το ασβέστιό τους, γίνονται λεπτότερα και άρα πιο εύθραυστα. Συχνή είναι και η κατάθλιψη. Ο ηλικιωμένος σταματά να χαίρεται με τα παιδιά του ή τα εγγόνια. Μοιάζει να μην ενδιαφέρεται. Κουράζεται εύκολα. Έχει μειωμένη ενεργητικότητα. Χάνει την εμπιστοσύνη στον εαυτό του. Είναι ανήμπορος να κάνει σχέδια για το μέλλον. Παρατηρείται σταδιακή εξασθένηση του ανθρώπινου οργανισμού σε συνδυασμό με την αποχώρηση από την οικονομική δραστηριότητα και τον συνεχή περιορισμό του κύκλου των απολαύσεων που προσφέρουν οι χαρές της ζωής. Σε άρθρο του, ο M.C. de La Godelinais παρατηρεί: «Απουσία δραστηριότητας, περιορισμένα οικονομικά μέσα, σπάνιες μετακινήσεις, προοδευτική απόσυρση από την κοινωνική ζωή, τάση προς την αναδίπλωση στους εαυτούς τους, αυτά είναι τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την καθημερινή ζωή της πλειοψηφίας των ηλικιωμένων ατόμων».
Τα χρονικά όρια που εγκαινιάζουν την περίοδο των γηρατειών δεν είναι πάντα τα ίδια για όλους. Συχνά έχουμε την τάση να ταυτίζουμε τα γηρατειά με την αρρώστια. Είναι ανακριβές όμως να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι τα γηρατειά είναι αυτά καθαυτά μια μορφή γενικευμένης αρρώστιας. Υπάρχουν ηλικιωμένοι οι οποίοι διατηρούν την πνευματική τους διαύγεια και ζωηράδα και σε προχωρημένη ηλικία.
Τα προβλήματα του γήρατος σήμερα αποτελούν αντικείμενο μελέτης πολλών επιστημονικών κλάδων, όπως η βιολογία, η φυσιολογία, η ιατρική, η κοινωνιολογία, η ψυχολογία, η κοινωνική πολιτική και η Γεροντολογία. Όπως τονίστηκε στο πρώτο Διεθνές Συνέδριο Γεροντολογίας στη Λιέγη, η μεγάλη πρόκληση για τον σύγχρονο άνθρωπο είναι: «όχι μόνο να προσθέσει χρόνια στη ζωή, αλλά ζωή στα χρόνια».
Πως αντιμετωπίζει τους ηλικιωμένους η ορθόδοξη θεολογία;
Για την ορθόδοξη Θεολογία, οι γέροντες ανέκαθεν ήταν και είναι πρόσωπα ιερά, σεβαστά και τιμημένα. Εξάλλου, η προσφώνηση «γέροντα» στα μοναστήρια είναι ιερή. Επανειλημμένα στην Αγία Γραφή, οι Θεοφώτιστοι συγγραφείς αναφέρονται με τιμή στα πρόσωπα των γερόντων και παροτρύνουν τους νέους να τους υπολείπτονται, να τους περιποιούνται και να τους αγαπούν. Αισχρός και αξιοκατάκριτος χαρακτηρίζεται στο χωρίο 19, 26 των Παροιμιών ο γιος, ο οποίος κακομεταχειρίζεται τον πατέρα του και τη μητέρα του. Θέλημα Θεού είναι η από μέρους των παιδιών η περίθαλψη των ηλικιωμένων γονέων. Αλλά βέβαια και κοινωνική ανάγκη και συμφέρον όλων. Κι αυτό γιατί, όταν τα τέκνα καθορίζουν την τύχη των γονέων τους, κατά κάποιο τρόπο καθορίζουν και τη δική τους τύχη, δίνοντας το ορθό παράδειγμα στα παιδιά τους. Στα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης και ιδιαίτερα στα ποιητικά, όπως οι Ψαλμοί, οι Παροιμίες, η Σοφία Σειράχ γίνεται λόγος για τις σχέσεις γονέων-παιδιών, όταν οι γονείς χρειάζονται τη βοήθεια και συμπαράσταση των παιδιών τους.
Σήμερα τι ισχύει;
Μέσα από τον κακώς νοούμενο προοδευτισμό ισοπεδώθηκαν οι αξίες, με αποτέλεσμα το πάλαι ποτέ υγιές κύτταρο της κοινωνίας, που είναι η οικογένεια να βρίσκεται υπό διάλυση και να κινδυνεύει. Πολλοί νέοι προσπαθούν να βρουν διέξοδο στο αλκοόλ, τα ναρκωτικά, στον μηδενισμό και τις παραθρησκείες. Πολλοί ηλικιωμένοι μαραζώνουν μακριά από την οικογενειακή θαλπωρή, με το πικρό παράπονο της εγκατάλειψης.
Τα γηρατειά όμως δεν είναι παρά το επιστέγασμα της προπάθειας, που αγωνίστηκαν να πετύχουν σ’ ολόκληρη τη ζωή τους. Η πείρα και οι γνώσεις που απέκτησαν αποτελούν προνόμιο, τόσο για τους ίδιους τους ηλικιωμένους όσο και για τους νεότερους.
Οι ηλικιωμένοι, που προσέφεραν και εργάστηκαν στην κοινωνία, δικαιούνται κρατική μέριμνα για να ζουν αξιοπρεπώς με τα προβλήματα υγείας και λειτουργικής ανεπάρκειας που έχουν. Το κράτος, η πολιτεία, οι φορείς κοινωνικής πολιτικής έχουν χρέος έναντι των ηλικιωμένων. Κάθε οικογένεια, ωστόσο, θα πρέπει να αναλάβει την προσφορά φροντίδας, χρόνου και αγάπης στα γηραιά μέλη της. Έτσι, δεν θα γίνουμε μία κοινωνία ψυχρή με μεγάλη μοναξιά για τα ηλικιωμένα μέλη και λιγότερη ελπίδα για τα νεότερα, που θα υποστούν συν τω χρόνω τις επιδράσεις των αποφάσεων που λαμβάνουν σήμερα για τους άλλους. Τα γηροκομεία ή οίκοι ευγηρίας, τα σπίτια γαλήνης και τα κέντρα Ανοικτής Προστασίας Ηλικιωμένων (ΚΑΠΗ) έχουν εκσυγχρονιστεί. Δεν παύει όμως ο εγκλεισμός ενός γέροντα, όταν δεν συντρέχουν σοβαροί λόγοι ασφάλειας και υγείας, να θεωρείται τραυματική εμπειρία. Απομακρύνεται από τα παιδιά και τους συγγενείς του, αποκόπτεται από το σπίτι του, την Εκκλησία του, από το καφενείο του.
Πως θα καταπολεμήσουμε τα προβλήματα της «τρίτης» Ηλικίας;
Ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης των ψυχικών καταστάσεων των ανθρώπων της τρίτης ηλικίας είναι η προετοιμασία για την ηλικία αυτή, η πρόληψη καταστάσεων. Η κοινωνική πρόνοια και πολιτική μπορεί μέσα από ομάδες να βοηθήσει τους ηλικιωμένους να αναπτύξουν και να ενδυναμώσουν τις εσωτερικές δυνάμεις τους, να δημιουργήσουν δεσμούς μεταξύ τους, να προσδώσουν ένα νέο νόημα ύπαρξης στη ζωή τους. Ο σοφός γέροντας μπορεί να αναλάβει έφορος σε ένα ιερό ναό, μέλος σε διοικητικά συμβούλια φιλανθρωπικού χαρακτήρα, ενεργό ρόλο στο οικογενειακό περιβάλλον με τη φύλαξη των εγγονών. Έτσι, θα αποκτήσει αυτοεκτίμηση, θα δημιουργήσει δεσμούς μέσα στην ομάδα, θα αναπτύσσει ο ίδιος σημαντικές πρωτοβουλίες, μαγειρική, ζωγραφική, μουσική, θέατρο, αντιμετωπίζοντας τη μοναξιά και την ανία. Η εθελοντική του εργασία στους δήμους και στις τοπικές κοινότητες θα αυξήσει την αυτοπεποίθηση. Μπορούν μάλιστα οι δήμοι να θεσπίσουν χειροπιαστά κίνητρα με φοροαπαλλαγές για εθελοντές φύλακες σε σχολεία, δασκάλους, βοηθούς σε συσσίτια αστέγων!
Η πολιτεία με πρόγραμμα πρόνοιας οφείλει να παρέχει συντάξεις ικανές για αξιοπρεπή διαβίωση, να εξασφαλίζει την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, να προσφέρει βοήθεια κατ’ οίκον, ιδίως σε ανθρώπους που δεν μπορούν να μετακινηθούν ή δεν έχουν κάποιο συγγενικό πρόσωπο να τους στηρίξει, να τιμά τους ηλικιωμένους ως απόδειξη ευγνωμοσύνης για την προσφορά τους στο κοινωνικό σύνολο, να καταρτίζει προγράμματα σίτισης των άπορων ηλικιωμένων, να οργανώνει μακροπρόθεσμα το ασφαλιστικό σύστημα.
Οι συγγενείς μπορούν να αξιοποιήσουν τους γέροντες, ζητώντας τους συμβουλές για όλες τις πλευρές της καθημερινής ζωής.
Ως επίλογο θα προτείνουμε το σύντομο διήγημα «O παππούς και το εγγονάκι» του μεγάλου Ρώσου στοχαστή και συγγραφέα Λέοντος Τολστόι. Σε αυτό, ο Τολστόι σκιαγραφεί με απλά λόγια το θέμα της συμβίωσης του γέροντα γονιού με την οικογένεια.
Ο παππούς είχε γεράσει πολύ. Τα πόδια του δεν τον πήγαιναν, τα μάτια του δεν έβλεπαν, τ’ αυτιά του δεν άκουγαν. Δόντια δεν είχε. Κι όταν έτρωγε, του χυνόταν το φαγητό. O γιος του και η νύφη του δεν τον έβαζαν πια μαζί τους στο τραπέζι, αλλά του ’διναν να φάει πάνω στη μεγάλη χτιστή χωριάτικη θερμάστρα όπου πλάγιαζε.
Κάποτε που του βάλανε να φάει στο πήλινο πιάτο, του ξέφυγε από τα χέρια, έπεσε κι έσπασε. Η νύφη του άρχισε τότε να τον μαλώνει πως όλα τα χαλάει στο σπίτι και σπάει τα πιάτα. Τέλος του είπε πως αποδώ και πέρα θα του 'διναν να τρώει στην ξύλινη γαβάθα. O παππούς αναστέναξε μόνο και δεν είπε τίποτα.
Μια μέρα ο άντρας με τη γυναίκα του παρακολουθούσαν που ο γιος τους μαστόρευε κάτι σκαλίζοντας ένα μικρό κούτσουρο. O πατέρας λοιπόν τον ρώτησε:
-«Τι φτιάχνεις εκεί, Μίσα;».
-«Φτιάχνω μια μεγάλη γαβάθα, πατερούλη. Όταν εσύ κι η μάνα μου γεράσετε, θα σας ταΐζω σ' αυτήν τη γαβάθα».
O άντρας κι η γυναίκα του κοιτάχτηκαν και δάκρυσαν. Νιώσανε ντροπή που είχαν προσβάλει τον παππού. Κι από τότε τον βάλανε να τρώει μαζί τους στο τραπέζι και τον πρόσεχαν όπως πρέπει.
