Οδοιπορικό στα ιστορικά Μοναστήρια της Πίνδου

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον οδοιπορικό αναδεικνύει το μοναδικό μνημειακό σύμπλεγμα της περιοχής του Ασπροποτάμου στην Πίνδο, με οδηγό την Κρυσταλλία Μαντζανά, αναπληρώτρια γενική διευθύντρια του Υπουργείου Πολιτισμού και προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Τρικάλων.

Όπως επισημαίνει η ίδια στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, από τη μελέτη των ναών και των μονών διαπιστώνεται ότι οι περισσότερες από αυτές είναι αφιερωμένες σε Αγίους ή εορτές που τιμώνται κατά τους θερινούς μήνες. Η επιλογή αυτή συνδέεται άμεσα με την εποχική διαμονή των κατοίκων και με τις ιδιαίτερες συνθήκες διαβίωσης στην ορεινή περιοχή.

Βασικά χρονικά ορόσημα αυτής της περιόδου αποτελούν οι εορτές των Αγίων Γεωργίου και Δημητρίου, ενώ ξεχωριστή τιμητική θέση κατέχει η Αγία Παρασκευή. Παράλληλα, οι κτηνοτρόφοι και οι κυρατζήδες που διέρχονταν από την περιοχή, κατευθυνόμενοι προς τον κάμπο, έβρισκαν σε ορισμένα μοναστήρια καταφύγιο και φιλοξενία.

Η Αγία Παρασκευή στο Χαλίκι

Στο Χαλίκι, το βορειότερο χωριό του Ασπροποτάμου, σε υψόμετρο 1.150 μέτρων, βρίσκεται ο ναός της Αγίας Παρασκευής. Πρόκειται για τρίκλιτη βασιλική μεγάλων διαστάσεων, με εστεγασμένη στοά στη νότια πλευρά.

Η αρχιτεκτονική διάρθρωση του ναού ακολουθεί εκείνη του καθολικού της Μονής Προφήτη Ηλίου στο γειτονικό Συρράκο. Το οικοδόμημα έχει δεχθεί πολλές ανακαινίσεις κατά τη διάρκεια της μακράς ιστορίας του.

Στο εσωτερικό δεσπόζει το μεγάλων διαστάσεων ξυλόγλυπτο τέμπλο, το οποίο διακρίνεται για την περίτεχνη και πολύπλοκη διακόσμησή του. Ωστόσο, όπως αναφέρει η κ. Μαντζανά, το τέμπλο υπέστη μία κακόγουστη, ακόμη και «βάρβαρη», επέμβαση, καθώς επιχρίστηκε κατά τη δεκαετία του 1960.

Στη δυτική πλευρά του ναού σώζονται τοιχογραφίες που φέρουν την υπογραφή του ζωγράφου Δημητρίου εκ Σαμαρίνης και τη χρονολογία 1748.

Ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον παρουσιάζει και η επιγραφή:

«Δια συνδρομής Νικολάου Δημακίδου ή Δημάκη»

Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο Νικόλαος Δημακίδης ή Δημάκης ήταν τύραννος της περιοχής, ο οποίος επέβαλλε και εισέπραττε φόρους με ιδιαίτερα σκληρό τρόπο.

Στον ναό φυλάσσεται επίσης εικόνα της Αγίας Παρασκευής, στην οποία αναγράφεται το έτος 1627. Η χρονολογία αυτή επιβεβαιώνει την επιγραφή που αφορά την ανακαίνιση του ναού.

Η τιμή στον Προφήτη Ηλία και το μοναστήρι στον δρόμο προς το Χαλίκι

Στην περιοχή της Πίνδου δεν θα μπορούσε να απουσιάζει η τιμή προς τον Προφήτη Ηλία, τον οποίο η λαϊκή παράδοση θεωρεί «έφορο» της βροχής, των βροντών και των κεραυνών.

Οι ναοί που είναι αφιερωμένοι στον Προφήτη Ηλία κτίζονται συνήθως σε υψηλά σημεία, «στα ψηλώματα», σύμφωνα με τη λαϊκή έκφραση. Πολλά από τα σημεία αυτά έχουν λάβει και το όνομά του.

Το όνομα του Προφήτη Ηλία φέρει και το μοναστήρι που βρίσκεται αριστερά του δρόμου ο οποίος οδηγεί από τα Τρία Ποτάμια προς το Χαλίκι και το Μέτσοβο.

Το καθολικό του ακολουθεί τον αθωνίτικο τύπο. Είναι σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός με τρούλο, ένας αρχιτεκτονικός τύπος που εμφανίζεται στο Άγιον Όρος και στη συνέχεια συναντάται σχεδόν σε όλα τα μοναστηριακά συγκροτήματα του ελλαδικού χώρου.

Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, κτήτορες του μοναστηριού ήταν οι αδελφοί ιερομόναχοι Μαυρογεώργου. Σε επιγραφή αναφέρεται το έτος 1799, το Χαλίκι —δημοφιλές για την εποχή εκείνη— και η πληροφορία ότι για την κατασκευή του μοναστηριού «εχορήγησε» ο Γεωργάκης, γιος του Δημάκη.

Η Μονή Παναγίας Γαλακτοτροφούσας

Τον αθωνίτικο τύπο ακολουθεί και το καθολικό της Μονής Παναγίας Γαλακτοτροφούσας.

Η μονή είναι κτισμένη στο σημείο όπου ο Ασπροπόταμος συναντά έναν από τους παραποτάμους του. Η θέση της δεν είναι τυχαία, καθώς πρόκειται για πέρασμα από το οποίο διέρχεται ο δρόμος που συνδέει τα χωριά του Ασπροποτάμου με τους Καλαρρύτες.

Οι κτηνοτρόφοι και οι κυρατζήδες που περνούσαν από εκεί, προκειμένου να κατευθυνθούν προς τον κάμπο, έβρισκαν στη μονή προστασία, καταφύγιο και φιλοξενία.

Μπορούσαν να διαμένουν κάτω από τα πλακοσκεπή και ανοιχτά χαγιάτια, καθώς και στα κελιά που υπήρχαν στη βόρεια, τη νότια και τη δυτική πλευρά του μοναστηριακού συγκροτήματος.

Οι ναοί των Αγίων Πάντων και του Αγίου Γεωργίου στην Ανθούσα

Στην Ανθούσα, όπως επισημαίνει στα ίδια στοιχεία η διευθύντρια της 19ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, ο ενοριακός ναός των Αγίων Πάντων ακολουθεί, ως προς την αρχιτεκτονική του διάρθρωση, το πρότυπο του ναού της Αγίας Παρασκευής στο Χαλίκι.

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου είναι κτισμένος σε ένα μικρό, αλλά απότομο πλάτωμα, πάνω σε πυκνόφυτη πλαγιά της Πίνδου.

Πρόκειται για μονόχωρο ναό, το εσωτερικό του οποίου είναι κατάγραφο με τοιχογραφίες που χρονολογούνται στο 1738.

Ο Άγιος Νικόλαος στο Κατάφυτο

Ο ενοριακός ναός του Αγίου Νικολάου στο Κατάφυτο είναι τρίκλιτη βασιλική, με εστεγασμένη στοά στη νότια πλευρά.

Στο λίθινο περιθύρωμα της δυτικής εισόδου έχει χαραχθεί επιγραφή στην οποία αναφέρεται το έτος 1786.

Το ξυλόγλυπτο τέμπλο του ναού διασώθηκε, ευτυχώς, από τη μανία των κακότεχνων επεμβάσεων. Η χρωματική του απόδοση βρίσκεται σε αντιστοιχία με τις χρωματικές συνθέσεις των δεσποτικών εικόνων, αλλά και με το τέμπλο του καθολικού της Μονής Κηπίνας.

Η Μονή Κηπίνας βρίσκεται ακριβώς επάνω από την παρακαμπτήριο του δρόμου Χριστού-Προσήλιο προς τους Καλαρρύτες.

Το τέμπλο του Αγίου Νικολάου ακολουθεί τον λεγόμενο τρίτο τύπο, σύμφωνα με την κατάταξη που πραγματοποίησε ο Τσαπαρλής για τα ηπειρώτικα τέμπλα. Ο συγκεκριμένος τύπος συναντάται μετά τον 17ο αιώνα με μεγάλη συχνότητα τόσο στη γειτονική Ήπειρο όσο και στη Δυτική Θεσσαλία.

Κύρια χαρακτηριστικά του είναι το έντονο ανάγλυφο και το πλουσιότερο θεματολόγιο της γλυπτής διακόσμησης.

Η επιφάνεια των θωρακίων καλύπτεται σχεδόν ολόκληρη από έντονη ανάγλυφη διακόσμηση. Στα υπόλοιπα τμήματα, τα θέματα δημιουργούν την αίσθηση ότι σκαλίζονται στον αέρα, καθώς προσεγγίζουν τα όρια της έξεργης τεχνικής.

Εκατέρωθεν του τέμπλου έχουν τοποθετηθεί δύο εικόνες, μία του Αγίου Νικολάου και μία της Θεοτόκου, οι οποίες φέρουν την επιγραφή:

«Δια χειρός Γεωργίου Μιχαήλ εκ Σαμαρίνης 1846»

Ο Γεώργιος Μιχαήλ είναι ζωγράφος που υπογράφει και τοιχογραφικά σύνολα στην περιοχή της Δυτικής Θεσσαλίας, μαζί με άλλους συντοπίτες του.

Η τέχνη των ζωγράφων από τη Σαμαρίνα

Στις εικόνες και τις τοιχογραφίες του ναού είναι έντονα τα στοιχεία που χρησιμοποιούν οι Σαμαριναίοι ζωγράφοι. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν τα λαμπερά χρώματα, με κυρίαρχο το γαλάζιο και το κόκκινο, καθώς και τα στρογγυλά πρόσωπα με τα μεγάλα, ανοιχτά μάτια.

Ο ζωγράφος που υπογράφει τις λίγες τοιχογραφίες οι οποίες σώζονται στον ναό είτε ανήκει στην ομάδα των Σαμαριναίων είτε ακολουθεί πιστά την τέχνη και τα εκφραστικά χαρακτηριστικά της.

Ανάμεσα στις ενδιαφέρουσες παραστάσεις ξεχωρίζει η αλληγορική παράσταση του ασκητή Σισώη. Το ίδιο θέμα εντοπίζεται στον εικονογραφικό διάκοσμο της Μονής Βύλιζας, αλλά και στον νάρθηκα του καθολικού της Μονής Βαρλαάμ, όπου χρονολογείται στο 1566.

Η σκηνή συμβολίζει τη ματαιότητα των εγκόσμιων πραγμάτων και την αναπόφευκτη μοίρα του θανάτου.

Μία δεύτερη παράσταση φέρει την επιγραφή «Ο Θάνατος αμαρτωλού και ανεξομολόγητου». Πρόκειται για παράσταση μοναδική τόσο στην περιοχή όσο και συνολικά στη Δυτική Θεσσαλία.

Η Αγία Παρασκευή στο Στεφάνι

Στο Στεφάνι, σε υψόμετρο 1.480 μέτρων και κοντά σε παραπόταμο του Ασπροποτάμου, ο ενοριακός ναός είναι αφιερωμένος στην Αγία Παρασκευή.

Πρόκειται για τρίκλιτη βασιλική μεγάλων διαστάσεων, κτισμένη με πέτρα της περιοχής. Ψαμμόλιθος έχει χρησιμοποιηθεί στα σημεία τα οποία οι τεχνίτες επιδίωξαν να τονίσουν ιδιαίτερα, όπως οι κόγχες στην ανατολική πλευρά.

Τα τυφλά αψιδώματα, που έλκουν την καταγωγή τους από το Άγιον Όρος, γνώρισαν μεγάλη διάδοση στη Θεσσαλία και ιδιαίτερα στη Δυτική Θεσσαλία.

Παρόμοια στοιχεία συναντώνται στον Άγιο Γεώργιο στον Κλεινοβό, αλλά και στη Μονή Βυτουμά, όπου υπάρχει και τρίλοβο άνοιγμα.

Το ίδιο άνοιγμα εντοπίζεται και στο καθολικό της Κόκκινης Πέτ Ρόσια ή Κιάτρα, ονομασία που σημαίνει «κόκκινο λιθάρι». Το καθολικό βρίσκεται στις βουνοπλαγιές του Περιστεριού, δηλαδή του Λάκμου, δεξιά του δρόμου Βοτονόσι-Ανθοχώρι-Μέτσοβο, και ανακαινίστηκε το 1732.

Εντοιχισμένα πινάκια έχουν εντοπιστεί και στη Μονή Χρυσίνου στον Κλεινοβό, η οποία χρονολογείται στον 18ο αιώνα.

Στο εσωτερικό του ναού της Αγίας Παρασκευής στο Στεφάνι επιβάλλεται στον χώρο το μεγάλων διαστάσεων ξυλόγλυπτο τέμπλο. Ως προς το σκάλισμα και τα διακοσμητικά του θέματα, ακολουθεί τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά του τέμπλου στο Κατάφυτο.

Οι δεσποτικές εικόνες ακολουθούν πιστά τη θεματολογία και τις χρωματικές συνθέσεις του 19ου αιώνα.

Τα ξυλόγλυπτα ταβάνια και η συμβολή των Ηπειρωτών τεχνιτών

Στους ναούς του Στεφανίου και του Κατάφυτου προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση η τεχνική και η επεξεργασία των ξυλόγλυπτων, πολύχρωμων ταβανιών. Σε αυτά έχουν μεταφερθεί στοιχεία από το γειτονικό Μέτσοβο.

Στην περιοχή της Πίνδου εργάζονταν κυρίως Ηπειρώτες τεχνίτες, ειδικευμένοι ο καθένας σε συγκεκριμένη μορφή δραστηριότητας.

Οι ομαδικές μετακινήσεις πληθυσμών, όπως και οι εποχικές μετακινήσεις των κτηνοτροφικών ομάδων, συνέβαλαν στη μεταφορά θεμάτων και τεχνικών από τόπο σε τόπο. Με αυτόν τον τρόπο διαμορφώθηκαν οι στενές καλλιτεχνικές και τεχνικές σχέσεις ανάμεσα στην Πίνδο, την Ήπειρο, τη Δυτική Θεσσαλία και το Μέτσοβο.

Εκτός από τις λεπτές παραστάδες και τα τυφλά αψιδώματα, τα οποία διαρθρώνουν όλες τις κόγχες και τους τρούλους, υπάρχει και πλούσια γλυπτή διακόσμηση.

Σε αυτήν περιλαμβάνονται βάσεις και επίκρανα παραστάδων, βάσεις ημικιονίσκων, αλλά και κιονόκρανα τα οποία θυμίζουν μεσαιωνικές δυτικές αρχιτεκτονικές λύσεις.

Στα παραπάνω προστίθενται τα ανάγλυφα λαϊκής τεχνοτροπίας, όπως η παράσταση της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού και οι μορφές των Αγίων Γεωργίου και Δημητρίου.

Η αφιέρωση στον Τίμιο Σταυρό και ο κύκλος της ζωής των μετακινούμενων πληθυσμών

Η αφιέρωση του ναού στον Τίμιο Σταυρό σχετίζεται άμεσα με τον κύκλο ζωής και εργασίας των ανθρώπων που δεν διέθεταν ιδιόκτητη κατοικία και μετακινούνταν εποχικά.

Η εορτή του Τιμίου Σταυρού θεωρούνταν αρχή και τέλος για τις μετακινήσεις αυτών των πληθυσμών, αλλά και χρονικό ορόσημο για τις μισθώσεις ποιμένων, πιατικών, παραγυιών και άλλων εργασιών.

Την ίδια ημέρα γινόταν επίσης η ευλογία των σπόρων που επρόκειτο να χρησιμοποιηθούν για τη σπορά.

Τα ερείπια της Μονής Αγίας Ζώνης

Στη μέση του μονοπατιού που οδηγεί προς τον ναό σώζονται ερείπια τα οποία πιθανότατα ανήκουν σε μοναστηριακό συγκρότημα, γνωστό στην περιοχή ως Μονή Αγίας Ζώνης.

Σύμφωνα με την προφορική παράδοση, η μονή υπήρχε ήδη από το 1630. Ο Π. Μυλωνάς, ωστόσο, την τοποθετεί πιθανότατα γύρω στο 1770 και θεωρεί τον ναό του Τιμίου Σταυρού εξάρτημα της συγκεκριμένης μονής.

Σήμερα, τόσο η Μονή Αγίας Ζώνης όσο και ο ναός του Τιμίου Σταυρού αποτελούν μετόχια της Ιεράς Μονής Αγίου Στεφάνου Μετεώρων.

Οι μοναχές της Ιεράς Μονής Αγίου Στεφάνου επιδεικνύουν αμείωτο ενδιαφέρον για την προστασία, την αποκατάσταση και την ανάδειξή τους, όπως υπογραμμίζει η Κρυσταλλία Μαντζανά.

Πηγή: Orthodox Times – Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων

Προηγουμένως η ΕΟΔ έγραψε για τους ιστορικούς ναούς της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στα ορεινά της Δράμας.

Читайте также