π. Σεραφείμ Ρόουζ: Η Μπαρόκ τέχνη και η αυτοκτονία της λογικής

Φωτογραφία: Αρχείο ΕΟΔ

Η ΕΟΔ συνεχίζει να δημοσιεύει τις 13 διαλέξεις του π. Σεραφείμ Ρόουζ σε μετάφραση του Γεώργιου Τρακάκη, Επιστήμονα Υλικών Δρ. Επιστήμης και Τεχνολογίας Πολυμερών, Πάτρα. Ένα Ορθόδοξο Μάθημα Επιβίωσης: κατανοώντας την αποστασία του Δυτικού πολιτισμού μέσα από την Ορθόδοξη πίστη.

Σε μια βαθυστόχαστη ανάλυση, ο π. Σεραφείμ Ρόουζ εξηγεί γιατί η τέχνη του 17ου και 18ου αιώνα παραμένει ζωντανή, ενώ η φιλοσοφία της εποχής κατέρρευσε, και προειδοποιεί για την «αυτοκτονία της λογικής» που οδήγησε στη σύγχρονη βαρβαρότητα.

Διάλεξη 5 - Ο ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ ΙI - Β' ΜΕΡΟΣ: 

Τέχνη και Μουσική

Τώρα, μια σύντομη παρατήρηση για την τέχνη και τη μουσική αυτής της περιόδου. Όταν διαβάζει κανείς τους φιλοσόφους και θεολόγους της εποχής, διαπιστώνει ότι είναι έντονα παρωχημένοι, δηλαδή ξεπερασμένοι. Τους διαβάζεις και σκέφτεσαι: πώς ήταν δυνατόν να σκέφτονται έτσι; Είναι τόσο αφελείς. Πιστεύουν ότι με τη λογική και μόνο θα αποδείξουν την ύπαρξη της ψυχής ή της μεταθανάτιας ζωής. Είναι φανερό ότι πιστεύουν αυτά στηριζόμενοι σε κάτι άλλο και όχι στη λογική καθαυτή, χωρίς όμως να το συνειδητοποιούν· δεν καταλαβαίνουν ότι στην πραγματικότητα πιστεύουν με πίστη. Διότι, αν μείνεις μόνο στη λογική, τι μπορείς πράγματι να πιστέψεις;

Η μουσική όμως και η τέχνη αυτής της περιόδου παραμένουν ακόμη ζωντανές. Μπορεί κανείς να παρακολουθήσει μια συναυλία αυτής της μουσικής, της μπαρόκ, και να νιώσει ότι είναι άμεσα συντονισμένος μαζί της. Στην πραγματικότητα, είναι το ίδιο φρέσκια σήμερα όσο ήταν και τότε. Και, το ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η μουσική είναι βαθιά. Δεν είναι, όπως αργότερα έγινε η μουσική, όλο και περισσότερο υποταγμένη σε ρομαντικά συναισθήματα και συναισθηματισμούς· είναι νηφάλια, αλλά ταυτόχρονα γεμάτη αίσθημα, ζωντανή, φρέσκια, και βεβαίως πολύ τακτική. Τόσο η τέχνη όσο και η ζωγραφική υπάγονταν σε ορισμένους κλασικούς κανόνες· το ίδιο και η μουσική, αφού είχε ήδη αναπτυχθεί η πολυφωνία από τον Μεσαίωνα, ιδίως τον ύστερο Μεσαίωνα. Υιοθετήθηκαν συγκεκριμένοι κανόνες αντίστιξης, τους οποίους μεταγενέστεροι συνθέτες θα θεωρούσαν υπερβολικά περιοριστικούς. Όμως, μέσα από αυτό το σαφές, κλασικό σύστημα μουσικών και καλλιτεχνικών νόμων, γεννήθηκε μια εξαιρετικά ζωντανή τέχνη.

Κάποιος μάλιστα είπε ότι αυτή υπήρξε μία από τις κορυφές της ανθρώπινης δημιουργίας. Είτε σκεφτεί κανείς τον Χαίντελ (Handel) ή τον Μπαχ (Bach), είτε τον Ραμώ (Rameau), τον Νταβίντ (David), τους Άγγλους συνθέτες Πέρσελ (Purcell) και Μπερκ (Burke), είτε τους Ιταλούς Κορέλλι (Corelli) και Βιβάλντι (Vivaldi), όλοι βρίσκονται σε εξαιρετικά υψηλό επίπεδο. Βεβαίως και στη Γερμανία υπάρχουν κι άλλοι, όπως ο Σούτς (Schütz). Έγραψαν τόσο θρησκευτική μουσική – Πάθη, καντάτες – όσο και κοσμική μουσική.

Αυτή η μουσική, βέβαια, δεν είναι πνευματική μουσική. Ακόμη και στη θρησκευτική της μορφή, φαίνεται ότι δεν είναι το ίδιο με τις ακολουθίες της Ορθόδοξης Εκκλησίας, οι οποίες οδηγούν τον άνθρωπο στη μετάνοια και έχουν σαφή λειτουργία μέσα στην πνευματική του ζωή. Οι Ρώσοι αποκαλούν αυτή τη μουσική “ντουσέβνι” (duchevni), δηλαδή μουσική της ψυχής, του κατώτερου μέρους της ψυχής και όχι του ανώτερου, που ονομάζεται πνεύμα. Γι’ αυτό και δεν έχει την ύψιστη αξία της αληθινής χριστιανικής τέχνης, είτε πρόκειται για την εικόνα είτε για την εκκλησιαστική μουσική, η οποία ανυψώνει την ψυχή στον ουρανό. Αυτή η μουσική είναι περισσότερο για να κάθεσαι, να στοχάζεσαι, να χαλαρώνεις και να την απολαμβάνεις με σκέψη· παρότι περιλαμβάνει και έργα εξαιρετικά ευσεβή. Ο Μπαχ, για παράδειγμα, έγραψε ένα έργο με τίτλο «Χαίρομαι για τον θάνατό μου», που μιλά για έναν άνθρωπο έτοιμο να πεθάνει. Είναι φανερό ότι είχε βαθιά θρησκευτικά αισθήματα. Ωστόσο, αυτή η μουσική δεν είναι κάτι που πρέπει να απορριφθεί, διότι είναι εξαιρετικά εκλεπτυσμένη. Και όσοι ζουν μέσα στον κόσμο, αφού αναγκαστικά εκτίθενται σε κάποια μορφή τέχνης και μουσικής, δεν μπορούν να το αποφύγουν. Πηγαίνεις σε ένα σουπερμάρκετ και εκτίθεσαι σε μουσική· περπατάς στον δρόμο και εκτίθεσαι στην τέχνη – στα κτίρια, στις διαφημιστικές πινακίδες, σε όλα όσα συγκροτούν την τέχνη της εποχής μας. Αφού λοιπόν είναι αναπόφευκτο να εκτίθεται κανείς σε τέχνη, είναι προτιμότερο να εκτίθεται σε καλή, εκλεπτυσμένη τέχνη παρά στη βαρβαρότητα που κυριαρχεί σήμερα. Αργότερα θα συζητήσουμε πώς υπήρξε απομάκρυνση από αυτή την κλασική εποχή της τέχνης και πώς μπορεί κανείς να διακρίνει μια σαφή πορεία παρακμής, με τον ίδιο τρόπο που η λογική κατέστρεψε την πίστη στον ντεϊστικό Θεό και στο σύμπαν που «βγάζει νόημα». Με τον ίδιο τρόπο, τα νέα ρεύματα που εμφανίστηκαν κατέστρεψαν ολόκληρη την κλασική ιδέα της τέχνης και της μουσικής.

Αλλά μπορεί κανείς να θέσει και ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα: από πού προέρχεται το πνεύμα που βρίσκεται πίσω από αυτή την τέχνη; Διότι, αν διαβάσει κανείς αυτούς τους φιλοσόφους και θεολόγους, βλέπει ότι η σκέψη τους είναι εξαιρετικά επιφανειακή· φαίνεται να λείπει μια βαθύτερη διάσταση. Είναι χαμένοι, και όσο περισσότερο προχωρά κανείς και όσο πιο «λογικοί» γίνονται, τόσο περισσότερο νιώθει ότι έχουν χάσει την ουσία του τι είναι η θρησκεία. Και είναι φανερό ότι αυτή η μουσική δεν εκφράζει τη φιλοσοφία του Ντεϊσμού.

Ο λόγος που η μουσική αυτή μπορεί να είναι τόσο βαθιά είναι προφανώς επειδή ζούσε ακόμη από το κεφάλαιο του παρελθόντος, δηλαδή από το χριστιανικό κεφάλαιο του παρελθόντος, το οποίο δεν είχε ακόμη εξαντληθεί πλήρως. Ακόμη και αυτοί (ακόμη και ο Βολταίρος, που εξακολουθούσε να πιστεύει στον Θεό και στη μεταθανάτια ζωή) ζούσαν ακόμη πάνω σε αυτή τη βάση του παρελθόντος. Υπήρχαν ακόμη κάποια ίχνη πίστης, κάποιες παραδοσιακές αξίες. Και η μουσική και η τέχνη διατηρούσαν ακόμη επαφή με αυτές τις πηγές, αν και βεβαίως είχαν απομακρυνθεί πολύ από την παραδοσιακή ορθόδοξη τέχνη.

Αργότερα θα δούμε πώς η σύγχρονη τέχνη απομακρύνθηκε από αυτή την κλασική εποχή, με τον ίδιο τρόπο που απομακρύνθηκε και η σύγχρονη φιλοσοφία. Και τώρα, πριν αρχίσουμε την τελευταία σειρά διαλέξεων για τον σύγχρονο κόσμο όπως τον γνωρίζουμε και για τις δυνάμεις που τον διαμόρφωσαν, πρέπει να θέσουμε ορισμένα ερωτήματα: πώς κατέρρευσε αυτή η κοσμοθεωρία του Διαφωτισμού; – διότι κατέρρευσε πολύ γρήγορα. Η φιλοσοφία και η θεολογία της σήμερα φαίνονται απίστευτα αφελείς και περιορισμένες. Και η τέχνη της αποτελεί ένα είδος χρυσής εποχής στην οποία δεν μπορεί κανείς να επιστρέψει. Μπορείς να ξαναπαίξεις αυτά τα μεγάλα αριστουργήματα, αλλά δεν υπάρχει κανείς σήμερα που να συνθέτει με αυτόν τον τρόπο.

Υπάρχουν πολλοί λόγοι γι’ αυτό, και όλοι πιθανώς αλληλοεπικαλύπτονται. Ένας από αυτούς είναι ακριβώς εκείνος για τον οποίο μιλούσε ο Κυριέγιεφσκι: ότι η λογική, όταν υψώνεται πάνω από την πίστη και την παράδοση, συνεχίζει και παράγει την ίδια της την καταστροφή. Η λογική που πρώτα παρήγαγε το Σχολαστικισμό, στη συνέχεια παρήγαγε τη Μεταρρύθμιση, επειδή άρχισε να ασκεί κριτική στην ίδια τη θρησκεία· και τελικά – πρώτα η Μεταρρύθμιση ως κριτική του μεσαιωνικού καθολικισμού, και έπειτα η κριτική του προτεσταντισμού – παρήγαγε τους άθεους και αγνωστικιστές φιλοσόφους του 19ου αιώνα. Και μετά τον Κυριέγιεφσκι θα δούμε ότι αυτό οδήγησε στην πραγματική αυτοκτονία της λογικής.

Μόλις δεχθεί κανείς τη λογική ως κριτήριο της αλήθειας, είναι υποχρεωμένος να την ακολουθήσει μέχρι τέλους. Γι’ αυτό και, εξετάζοντας αυτούς τους θρησκευτικούς στοχαστές, βλέπουμε ότι κάθε γενιά κρατά περισσότερα από το παρελθόν και θεωρεί ότι αυτό είναι λογικό. Η επόμενη γενιά το υποβάλλει σε κριτική και κρατά λιγότερα, αλλά πιστεύει ότι κάτι εξακολουθεί να μένει. Η επόμενη καταστρέφει και αυτά και θεωρεί ότι απομένει ελάχιστο. Και αυτή η γενιά προετοιμάζει την ανατροπή της επόμενης. Όσο πιστεύεις ότι η λογική είναι ικανή να σου δώσει την αλήθεια, δεν έχεις κανένα επιχείρημα εναντίον της. Γι’ αυτό και δεν υπήρχε κανείς – ούτε καν εκείνοι που υπερασπίζονταν τον Χριστιανισμό – που να μη χρησιμοποιεί τους ίδιους ορθολογιστικούς όρους.

Είναι το ίδιο που επισημαίνει ο δρ. Αλέξανδρος Καλόμοιρος: ότι ανάμεσα στην Ορθοδοξία και στη Δύση υπάρχει ένα χάσμα, διότι στη Δύση όλοι μιλούν την ίδια γλώσσα – Προτεστάντες, Καθολικοί, αιρετικοί, άθεοι. Είναι η ίδια γλώσσα. Όλοι έχουν συνηθίσει να παίρνουν τη λογική ως κριτήριο, ακόμη κι όταν δεν την ακολουθούν μέχρι τέλους, επειδή φοβούνται να πάνε τόσο μακριά. Παρ’ όλα αυτά, μοιράζονται όλοι την ίδια ορθολογιστική ατμόσφαιρα. Και μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα δεν μπορείς να ξεφύγεις. Πρέπει να δεχθείς ότι η λογική είναι ικανή να δώσει αλήθεια· και τότε, όταν ο αντίπαλός σου έχει ένα πολύ καλό επιχείρημα, είσαι υποχρεωμένος να το δεχθείς. Αν είναι αληθινό, τότε εξηγεί και καταργεί την πίστη σου. Στην Ορθοδοξία, όμως, η λογική έχει εντελώς διαφορετικό ρόλο, για τον οποίο θα μιλήσουμε αργότερα.

Έτσι θα δούμε και σε μία από τις επόμενες διαλέξεις ότι η ιστορία του κόσμου μας τα τελευταία διακόσια χρόνια είναι η συνέχιση μιας διαλεκτικής πορείας, κατά την οποία η λογική ανατρέπει τα πάντα από το παρελθόν και τελικά καταστρέφει τον εαυτό της. Η λογική οφείλει να αυτοκαταστραφεί από τη στιγμή που της δίνεται η άδεια να είναι το κριτήριο της αλήθειας. Γι’ αυτό και η εποχή του Διαφωτισμού φαίνεται σήμερα τόσο αφελής.

Ένας ακόμη λόγος για την κατάρρευση αυτής της κοσμοθεωρίας είναι η απώλεια ολόκληρης της πνευματικής παραδόσεως και της πνευματικής εμπειρίας. Το γεγονός ότι η λογική έγινε το κριτήριο σημαίνει ακριβώς ότι η πνευματική παράδοση χάθηκε. Αυτή η απώλεια άφησε τους ανθρώπους απελπισμένους και ανυπεράσπιστους απέναντι στην αρνητική κριτική της λογικής, κάτι που φαίνεται καθαρά στον Βολταίρο, ο οποίος υπερασπίζεται με σχεδόν θλιβερό τρόπο ένα μικρό υπόλειμμα της παλαιάς παραδόσεως. Ταυτόχρονα, τους έκανε ανίκανους να αντιληφθούν τις μη λογικές επιδράσεις που ενεργούν ακόμη και πάνω στους ίδιους τους ορθολογιστές. Αργότερα, οι άνθρωποι θα αρχίσουν να συνειδητοποιούν αυτό το γεγονός – και τότε ακριβώς η λογική θα καταστρέψει τον εαυτό της, όπως συμβαίνει στην εποχή μας.

Επιπλέον, δεν αντιλαμβάνονταν πότε παρενέβαιναν δαιμονικές δυνάμεις, διότι δεν πίστευαν πλέον στην ύπαρξη δαιμόνων. Δεν υπήρχε καν συζήτηση για την ύπαρξή τους. Γι’ αυτό και αναφερθήκαμε προηγουμένως στα υπόγεια ρεύματα του χιλιασμού και στη μυστικιστική θεώρηση της επιστήμης. Είναι φανερό ότι υπάρχουν πολλές δυνάμεις κάτω από την επιφάνεια, παράλογες δυνάμεις, που κυριαρχούν στη συμπεριφορά του ανθρώπου. Και ο άνθρωπος που θεωρεί τον εαυτό του απολύτως λογικό και συνετό, που πιστεύει μόνο στη λογική, έχει στην πραγματικότητα μια μορφή μυστικιστικής πίστης στη λογική αυτή. Και οι περισσότεροι εκείνη την εποχή δεν είχαν καμία επίγνωση αυτού του γεγονότος.

Αυτή η κοσμοθεώρησή τους ήταν τόσο μονόπλευρη. Μόλις αρχίσεις να συλλογίζεσαι με αυτόν τον τρόπο, καταργείς κάθε τι στο οποίο πίστευες προηγουμένως ή θα ήθελες να πιστεύεις. Και προχωράς πολύ πιο μακριά απ’ όσο θα ήθελες. Και ύστερα από κάποιο διάστημα, είναι φυσικό να αρχίσουν οι άνθρωποι να λένε: «Μήπως υπήρχε τελικά και κάτι τότε;». Έτσι, αυτός ο μονόπλευρος ορθολογισμός οδήγησε σε μια εξέγερση εναντίον του, στο θρησκευτικό επίπεδο. Υπήρξαν υπόγεια ρεύματα, όπως ο Πιετισμός και ο Μεθοδισμός, και προς το τέλος της περιόδου εμφανίζεται και ο αποκρυφισμός, καθώς και η λεγόμενη Ρομαντική εξέγερση, όπου ολόκληρος ο Μεσαίωνας γίνεται ξαφνικά ελκυστικός, επειδή φαίνεται πολύ πλουσιότερος από αυτή τη στενή φιλοσοφία του Διαφωτισμού.

Το πειραματικό ιδεώδες της επιστήμης έπαιξε επίσης ρόλο παρόμοιο με εκείνον της λογικής, διότι δεν ικανοποιείται ποτέ. Πάντοτε θέλει να ελέγχει τα συμπεράσματά του και να καταλήγει σε νέα. Έτσι, τα επιστημονικά ιδεώδη και οι θεωρίες μεταβάλλονται διαρκώς, και αυτό συνέβαλε στην ανατροπή αυτής της επιστημονικής σύνθεσης της εποχής του Νεύτωνα.

Πρόοδος

Ξανά, η ιδέα της προόδου, την οποία είδαμε σε αυτή την περίοδο – ιδίως στο πρώτο της στάδιο – συνδέεται με το γεγονός ότι η ιδέα των αρχαίων παρέμενε ακόμη πολύ ζωντανή λόγω της Αναγέννησης: ότι δηλαδή οι αρχαίοι αποτελούσαν για εμάς το αληθινό πρότυπο. Αν μπορούσαμε απλώς να επιστρέψουμε σε αυτούς και να απομακρυνθούμε από τον Μεσαίωνα και τη δεισιδαιμονία, όλα θα ήταν καλά.

Όμως ακριβώς τότε αρχίζουν οι επιστήμες να γίνονται η κυρίαρχη μορφή σκέψης, το επιστημονικό κοσμοείδωλο. Οι άνθρωποι αρχίζουν να βλέπουν ότι οποιοσδήποτε ζει σήμερα διαθέτει περισσότερη επιστημονική γνώση από κάποιον που έζησε στην αρχαιότητα. Τώρα, για πρώτη φορά, η επιστήμη καλλιεργείται συστηματικά, με πειράματα και όλα τα συναφή. Έτσι, όσοι υπερασπίζονταν τους αρχαίους αναγκάζονται τελικά να παραδεχθούν ότι μόνο στη λογοτεχνία οι αρχαίοι διατηρούν την υπεροχή. Και κατόπιν, με την έκρηξη της μεγάλης κλασικής λογοτεχνίας αυτής της περιόδου, καθώς και της μουσικής και της τέχνης, λένε ακόμη και εκεί: όχι, οι νεότεροι είναι ανώτεροι από τους αρχαίους, διότι τώρα διαθέτουμε ανώτερη φιλοσοφία· και η τέχνη επίσης είναι ανώτερη. Και από αυτή τη διαμάχη ανάμεσα στους αρχαίους και τους νεότερους γεννήθηκε, για πρώτη φορά, η ιδέα της προόδου, η οποία είναι στην πραγματικότητα μια βαθιά θρησκευτική ιδέα, όπως θα εξετάσουμε αργότερα.

Η ίδια όμως η ιδέα της προόδου – ότι το παρόν οικοδομεί πάνω στο παρελθόν, βελτιώνοντάς το, και ότι οι μελλοντικές γενιές θα μας ξεπεράσουν, ότι θα υπάρχει απεριόριστη πρόοδος και ο άνθρωπος θα προχωρά συνεχώς μπροστά – καταστρέφει προφανώς την ιδέα ότι υπάρχει ένα ενιαίο πρότυπο, το κλασικό πρότυπο του παρελθόντος, είτε χριστιανικό είτε ειδωλολατρικό είτε οτιδήποτε άλλο. Έτσι, τα πάντα γίνονται αρχικά κάτι σαν «ζωντανός σπόρος», αλλά τελικά τα πάντα καθίστανται σχετικιστικά. Και ο άνθρωπος υπάρχει ουσιαστικά μόνο χάριν των μελλοντικών ανθρώπων που θα τον ξεπεράσουν.

Και όταν, ύστερα από κάποιο διάστημα, ο άνθρωπος αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι αυτό συνιστά μια φιλοσοφία διαρκούς αλλαγής, διαρκούς κινήσεως, τότε η ψυχή αρχίζει να ταράζεται. Είναι σημάδι ότι δεν υπάρχει ειρήνη, ούτε ασφάλεια. Τον 19ο αιώνα αυτό οδηγεί στο εξελικτικό κοσμοείδωλο· πρόκειται για ένα εντελώς διακριτό κοσμοείδωλο, εξίσου ισχυρό με το νευτώνειο, αλλά εντελώς διαφορετικό.

Τέλος, όταν αυτές οι ορθολογιστικές ιδέες – άνθρωποι καθισμένοι στα γραφεία τους να συλλογίζονται λογικά τι είναι αληθινό, τι είναι ψευδές, τι μπορεί να διατηρηθεί από το παρελθόν και τι πρέπει να απορριφθεί – όταν αυτές οι ιδέες παραμένουν στο επίπεδο του φιλοσόφου στο γραφείο του, είναι ένα πράγμα. Όταν όμως βγει κανείς έξω και πει: «τώρα ας αλλάξουμε την κοινωνία με βάση αυτές τις ιδέες», τότε συμβαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό. Και μπορεί κανείς να δει ότι στην πραγματικότητα επέρχεται μια μεγάλη καταστροφή. Και αυτό μας οδηγεί στο θέμα της επόμενης διάλεξης, που θα είναι η Επανάσταση.  Θα είναι η Γαλλική Επανάσταση και ολόκληρο το επαναστατικό κίνημα των καιρών μας, το οποίο αποτελεί την εφαρμογή των ορθολογιστικών ιδεών στην αλλαγή της κοινωνίας, στην αλλαγή ολόκληρης της εξωτερικής τάξεως της ζωής. Και εδώ θα αρχίσουμε επίσης να εξετάζουμε περισσότερο την προέλευση ορισμένων από αυτές τις ορθολογιστικές ιδέες: από πού προήλθαν, γιατί οι άνθρωποι άρχισαν να πιστεύουν ότι η λογική είναι το μοναδικό κριτήριο της αλήθειας.

Ολόκληρο αυτό το ιδεώδες της Εποχής του Διαφωτισμού, και ειδικότερα η ιδέα του Ντεϊσμού, αποτέλεσε βεβαίως την ατμόσφαιρα μέσα από την οποία γεννήθηκε η σύγχρονη Μασονία. Η ιδέα του Θεού ως Μεγάλου Αρχιτέκτονα, ενός Θεού που βρίσκεται κάπου μακριά στους ουρανούς και δεν αγγίζει τη ζωή μας. Όμως το θέμα της Μασονίας θα αναλυθεί στην επόμενη διάλεξη για την Επανάσταση, διότι υπήρξε δύναμη που συνέβαλε καθοριστικά στην πρόκληση της Επανάστασης, δηλαδή μέσω της ντεϊστικής ιδέας. Και υπάρχουν πολύ σοβαροί λόγοι για τους οποίους ο Ντεϊσμός – αν και φαίνεται σήμερα ξεπερασμένος και διαψευσμένος – διατηρήθηκε μέσα στις μασονικές στοές. Διότι ολόκληρο το σύγχρονο κοσμοείδωλο δεν είναι αθεϊστικό ούτε αγνωστικιστικό· πιστεύει στον Θεό. Υπάρχει απλώς μια προσωρινή περίοδος κατά την οποία ο αγνωστικισμός και ο αθεϊσμός αντικαθιστούν τον Χριστιανισμό για έναν συγκεκριμένο σκοπό: ώστε να επιστρέψει κανείς και να λατρεύσει τον «αληθινό Θεό» σύμφωνα με τη φιλοσοφία της Επανάστασης, την οποία οι Μασόνοι εξακολουθούν να πιστεύουν έως σήμερα. Ο Μεγάλος Αρχιτέκτονας είναι ο νέος Θεός.

Νωρίτερα η ΕΟΔ έγραψε για την επίσκεψη στην Ορθόδοξη Ιεραποστολή της Αφρικής.

Читайте также