Η Ωραία Ελένη, ο Νόλαν και η χαμένη έννοια της πιστότητας
Η Ιλιάδα ξαναγράφεται. Ευτυχώς που οι αρχαίοι Έλληνες δεν είναι εδώ για να διαφωνήσουν
Τελικά φαίνεται ότι στις μέρες μας τίποτα δεν μένει όπως ήταν. Ούτε οι ιστορίες, ούτε οι μύθοι, ούτε τα πρόσωπα που για χιλιάδες χρόνια αποτελούν κομμάτι της ιστορίας και του πολιτισμού μας. Αρκεί κάποιος δημιουργός να αποφασίσει ότι θέλει να δώσει τη δική του εκδοχή και ξαφνικά όλα μπορούν να αλλάξουν.
Η νέα ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν με θέμα τον Τρωικό Πόλεμο έφερε ξανά στην επιφάνεια αυτή τη μεγάλη συζήτηση. Η επιλογή έγχρωμης ηθοποιού για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης προκάλεσε αντιδράσεις και, όπως γίνεται πλέον συχνά, πολλοί έσπευσαν να πουν ότι όποιος διαφωνεί έχει πρόβλημα με τη διαφορετικότητα.
Όμως το θέμα δεν είναι αυτό. Και είναι κουραστικό κάθε φορά που κάποιος εκφράζει μια διαφορετική άποψη να πρέπει πρώτα να απολογηθεί ότι δεν είναι κάτι άλλο. Η συζήτηση εδώ δεν είναι για την αξία ενός ανθρώπου, ούτε για το αν κάποιος ηθοποιός είναι καλός ή κακός. Είναι για κάτι πολύ πιο απλό, για τον σεβασμό απέναντι σε έναν πολιτισμό και σε μια ιστορία που υπάρχει εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Η Ωραία Ελένη δεν είναι ένας χαρακτήρας που δημιουργήθηκε χθες για μια ταινία. Είναι μια από τις πιο γνωστές μορφές της ελληνικής μυθολογίας. Είναι η γυναίκα που συνδέθηκε με τον Τρωικό Πόλεμο, η γυναίκα που τραγούδησαν ποιητές, που ζωγράφισαν καλλιτέχνες και που μελέτησαν άνθρωποι σε όλο τον κόσμο. Είναι κομμάτι της ελληνικής παράδοσης.
Όταν λοιπόν παίρνεις έναν τέτοιο μύθο και τον μεταφέρεις στη μεγάλη οθόνη, δεν παίρνεις απλώς ένα όνομα. Παίρνεις μαζί σου έναν ολόκληρο κόσμο. Παίρνεις μια εποχή, μια κουλτούρα, μια συγκεκριμένη ιστορική και μυθολογική εικόνα.
Φυσικά και ο κάθε σκηνοθέτης έχει δικαίωμα να δημιουργήσει. Κανείς δεν λέει το αντίθετο. Ο Νόλαν είναι ένας μεγάλος δημιουργός και έχει το δικαίωμα να κάνει τη δική του προσέγγιση. Αλλά και το κοινό έχει δικαίωμα να κρίνει αυτή την επιλογή. Η ελευθερία του δημιουργού δεν σημαίνει ότι το έργο του δεν μπορεί να δεχτεί κριτική.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση της εποχής μας. Από τη μία λέμε ότι πρέπει να σεβόμαστε όλους τους πολιτισμούς και όλες τις παραδόσεις. Από την άλλη, όταν πρόκειται για κάποιες παραδόσεις, θεωρούμε ότι μπορούν να αλλάξουν χωρίς κανένα πρόβλημα, αρκεί η αλλαγή να υπηρετεί μια σύγχρονη αντίληψη.
Αν κάποιος έπαιρνε ένα σημαντικό πρόσωπο από έναν άλλο πολιτισμό και άλλαζε βασικά χαρακτηριστικά του, πολλοί θα μιλούσαν για έλλειψη σεβασμού. Και θα είχαν λόγο να το κάνουν. Γιατί κάθε πολιτισμός έχει τις δικές του ρίζες. Γιατί η ιστορία δεν είναι ένα παιχνίδι που αλλάζει κάθε φορά που αλλάζουν οι μόδες.
Κάπου εδώ χάνεται η έννοια της πιστότητας. Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα. Δεν υπάρχει πλέον η ίδια απαίτηση να προστατεύσουμε την ταυτότητα ενός έργου. Όλα μπορούν να προσαρμοστούν, όλα μπορούν να αλλάξουν, όλα μπορούν να ξαναγραφτούν. Όμως αν όλα αλλάζουν, τότε τι ακριβώς μένει από το αρχικό έργο;
Οι μύθοι δεν είναι απλά ιστορίες για να περνάει η ώρα. Είναι μνήμη. Είναι αυτά που παραδίδει μια γενιά στην επόμενη. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ένας λαός θυμάται από πού προέρχεται.
Και εδώ δεν υπάρχει θέμα ρατσισμού. Είναι πολύ εύκολο σήμερα να βάζουμε ταμπέλες σε ανθρώπους που απλώς ζητούν να υπάρχει κάποια σχέση ανάμεσα σε ένα έργο και στις ρίζες του. Το να ζητά κάποιος σεβασμό στην πολιτιστική κληρονομιά δεν σημαίνει ότι θεωρεί κάποιον άλλον κατώτερο. Σημαίνει ότι θεωρεί σημαντικό αυτό που παρέλαβε από το παρελθόν.
Ίσως το μεγαλύτερο λάθος της εποχής μας είναι ότι πολλές φορές μπερδεύουμε την πρόοδο με την αντικατάσταση. Δεν είναι κάθε αλλαγή βελτίωση. Δεν είναι κάθε νέα εκδοχή καλύτερη από την προηγούμενη. Υπάρχουν πράγματα που αξίζει να αλλάζουν και υπάρχουν πράγματα που αξίζει να διατηρούνται.
Ο Κρίστοφερ Νόλαν έχει κάθε δικαίωμα να δημιουργήσει τη δική του ταινία. Αλλά και όσοι αγαπούν την ελληνική μυθολογία έχουν κάθε δικαίωμα να πουν ότι θα ήθελαν να δουν έναν κόσμο πιο κοντά στις ρίζες του.
Αγαπητέ αναγνώστη, αναρωτιέσαι για το που να βρίσκονται οι απανταχού υπερασπιστές βωμών, εστιών και αξιών, για να ορθώσουν το "ανάστημά" τους και να επιτεθούν ομοθυμαδών στο εγχείρημα του Νόλαν? Να γράφουν κατεβατά ολημερίς με στόμφο και να καταδικάζουν ότι κινείται? Όλοι αυτοί που δεν αφήνουν άκριτο το οτιδήποτε, αρκεί να υπάρχει όφελος! Καλέ μου αναγνώστη, οι αρχές και οι αξίες της χώρας και του Πολιτισμού της, δεν χρήζουν βοηθείας απο επαγγελματίες προστάτες. Αυτοί, απλά ζούν παρασιτικά και πάντα, χαρακτηρίζονται ως αντίδραση. Ποτέ ως δράση.
Στο τέλος το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να αλλάζουμε τους μύθους. Φυσικά και μπορούμε. Το ερώτημα είναι αν, αλλάζοντάς τους συνεχώς, κάποια στιγμή παύουν να είναι οι ίδιοι.
Ας κάνουμε όμως ένα απλό νοητικό πείραμα. Αν κάποιος αποφάσιζε να παρουσιάσει τον Χριστό με σκούρα χαρακτηριστικά, τον Νέλσον Μαντέλα με λευκά χαρακτηριστικά, τον Μαχάτμα Γκάντι ως Ιάπωνα, τον Μάο Τσε Τουνγκ ως Ινδιάνο της Αμερικής ή τον Αβραάμ Λίνκολν ως Αφρικανό ηγέτη, θα αντιμετωπιζόταν αυτή η επιλογή απλώς ως μια «ελεύθερη καλλιτεχνική ερμηνεία» ή θα υπήρχαν έντονες αντιδράσεις για αλλοίωση της ιστορικής ταυτότητας των προσώπων; Το ερώτημα δεν είναι αν ένας ηθοποιός έχει την ικανότητα να υποδυθεί έναν ρόλο, αλλά αν κάθε ιστορικό ή πολιτιστικό πρόσωπο έχει μια συγκεκριμένη ταυτότητα που οφείλουμε να σεβόμαστε όταν το μεταφέρουμε στην τέχνη. Αν η αρχή της ιστορικής και πολιτιστικής ακρίβειας θεωρείται σημαντική σε ορισμένες περιπτώσεις, τότε θα πρέπει να εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο παντού.
Και ίσως αυτό είναι που πρέπει να σκεφτούμε περισσότερο, όταν όλα προσαρμόζονται στις ανάγκες της κάθε εποχής, ποιος τελικά προστατεύει τη μνήμη του παρελθόντος;
