Ο ψεύτης και ο κλέφτης τον πρώτο χρόνο…
Υπάρχει καλό ψέμα;
Ο Πλάτωνας στο έργο του "Πολιτεία" αναφέρει ότι το ψέμα στους ανθρώπους είναι χρήσιμο σαν φάρμακο! Ο Γάλλος πολιτικός Ταλλεϋράνδος είχε πει ότι το ψέμα είναι πολύ καλό, αρκεί να μην το καταχρώμαστε. Η πλάνη δεν είναι τύφλωση. Η πλάνη είναι ανανδρία. Κάποιος ενδέχεται να «βολεύεται» βρισκόμενος σε πλάνη, γιατί του λείπει η γενναιότητα ν’ αντικρίσει κατάματα την αλήθεια. Υπάρχουν κάποιες περιπτώσεις στις οποίες φαίνεται το ηθικό μεγαλείο εκείνου που χρησιμοποιεί το ψέμα, όχι όμως για να αποκρύψει ένα προσωπικό του σφάλμα, αλλά για να υπηρετήσει τις μεγάλες αξίες του ανθρωπισμού και της ανιδιοτελούς αγάπης. Ας μην ξεχνάμε το φιλάνθρωπο ψέμα του γιατρού που δίνει ελπίδα στον βαριά ασθενή. Το διπλωματικό και πατριωτικό ψέμα του ήρωα του 1821 Παπαφλέσσα που διέδιδε τη συμπαράσταση μιας υπερδύναμης στον αγώνα για την ελευθερία της Ελλάδας. Το ψέμα του Αγίου Διονυσίου της Ζακύνθου, ο οποίος με μακροθυμία έκρυψε στο μοναστήρι του το φονιά του αδερφού του, αποπροσανατολίζοντας τις διωκτικές αρχές για να γλιτώσει τον εγκληματία, ο οποίος βέβαια μετανόησε!
Τι λένε για το ψέμα οι επιστήμες;
Ο φιλόσοφος Καντ ήταν αμείλικτος. Καταδίκαζε τελεσίδικα το ψέμα, γιατί το θεωρούσε προδοσία του χρέους που έχουμε να μεταδίδουμε στους άλλους ανόθευτα τη σκέψη και τα συναισθήματά μας, να υπηρετούμε χωρίς συμβιβασμούς την αλήθεια. Το ψέμα ακόμη αντιφάσκει στη γενική αρχή που διέπει το ηθικό σύστημα φιλοσόφου: «να ενεργείς πάντοτε έτσι που οι πράξεις σου να μπορούν να γίνουν πάγιος κανόνας γενικής συμπεριφοράς». Γι’ αυτό οποιοδήποτε ψέμα καταδικάζεται χωρίς ελαφρυντικά. Ο dolus bonus, ο δόλος δηλαδή που επιδιώκει αγαθούς σκοπούς δεν επιτρέπεται σύμφωνα με τον Kαντ. Το ψέμα για τον ιερό Aυγουστίνο είναι μισητό, γιατί το συμφέρον κονιορτοποιεί κάθε σωστή σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους. Οι επιστήμονες τονίζουν ότι η αντίληψη των μικρότερων παιδιών σχετικά με την αλήθεια και το ψέμα επηρεάζεται από το στενό περιβάλλον και τη διδασκαλία των γονέων και των δασκάλων τους, αλλά και από τα άλλα περιβάλλοντα που διαμορφώνουν το χαρακτήρα του ανθρώπου, σύμφωνα με την επιστήμη της Κοινωνιολογίας: το θρησκευτικό περιβάλλον, την παρέα, τα μέσα ενημέρωσης και αργότερα το εργασιακό περιβάλλον.
Ποιο απ’ τα περιβάλλοντα έχει καίριο ρόλο;
Οι έφηβοι είναι φυσικό να επηρεάζονται πολύ από την περιρρέουσα κοινωνική και ψηφιακή ατμόσφαιρα και κυρίως απ’ όσα διαβάζουν στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η άποψή τους για το ψέμα ή την αλήθεια διαμορφώνεται από reels και βιντεάκια στο tik tok και όχι από την ανάγνωση βιβλίων! Οι πολιτικές σκοπιμότητες και ακροβασίες, τα ψεύδη για πολιτικές καινοτομίες, για διαχείριση κρίσεων, η ανεργία, η δήθεν οικονομική ανάπτυξη κλονίζουν την εμπιστοσύνη και τη συνείδηση σε σημείο που το ψεύδος, η διαπλοκή, οι ύποπτες δουλειές να μοιάζουν συνώνυμα της καπατσοσύνης και της επιτυχίας, ενώ η αλήθεια, η εντιμότητα, ο κόπος, οι θυσίες να φαίνονται «οιωνοί» αποτυχίας. Έχουν αντιστραφεί οι όροι και τα όρια, λόγω ηθικής κρίσης, μιας τραγικής ηθικοποίησης της ανηθικότητας μέσα από το πρίσμα των παραμορφωτικών κατόπτρων της εποχής, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Το σχολείο τι πρέπει να κάνει;
Το σχολείο οφείλει αρχικά να διευκρινίσει τις έννοιες. Η αλήθεια ετυμολογικά προερχόμενη από το στερητικό α και το ρήμα λανθάνω, δηλώνει κάτι που δεν πρόκειται να ξεχάσουμε ποτέ, λόγω της αξίας του. Στο σχολείο από τις πρώτες τάξεις τα παιδιά μαθαίνουν να ξεχωρίζουν το καλό και το κακό, το δίκαιο και το άδικο, την αλήθεια από το ψέμα, την ευτυχία από τη δυστυχία. Το ψέμα ενίοτε συνυφαίνεται με τα ανθρώπινα πάθη, μοιάζει να είναι «ένδυμά» τους.
Οι δάσκαλοι προσπαθούν μέσα από διάλογο να εκμαιεύσουν από τα παιδιά τις γνώσεις που έχουν γύρω απ’ τις έννοιες της αλήθειας και του ψεύδους και τα διδάσκουν με παραδείγματα. Τους εξηγούν ότι αργότερα, για τους ενήλικες, η ειλικρίνεια προβάλλεται ως μία από τις βασικές αρετές στην επιλογή συζύγου. Η αρετή της αλήθειας είναι εκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ στην παιδαγωγική, διότι συνήθως οι περισσότεροι άνθρωποι έχουμε μία ροπή προς τη δικαιολογία και το ψεύδος.
Το ψέμα έχει πολλές διαβαθμίσεις ηλικιακά και χρονικά. Αθώο ψέμα των νηπίων, των μικρών παιδιών, των εφήβων, των ενηλίκων, των υπερηλίκων. Κάθε ηλικία παρουσιάζει δικαιολογίες για ψεύδη και αστοχίες. Όταν τα παιδιά είναι πολύ μικρά δεν έχουν πλήρη συναίσθηση και αντίληψη του ψέματος. Λένε ψέματα από το φόβο της τιμωρίας. Καταφεύγουν στα ψέματα γιατί θέλουν να αποφύγουν την τιμωρία ή για να δικαιολογήσουν μια ζημιά που έκαναν, την παράλειψη ή το λάθος τους. Αποποιούνται έτσι την ευθύνη των πράξεων και των λεγομένων τους μ’ ένα τρόπο εύκολο, νομίζοντας ότι θα ξεγλιστρήσουν ή θα γλυτώσουν από πιθανό μάλωμα, ποινή ή ντροπή. Ο «πονηρός- ταγκαλάκι» εργάζεται ακούραστα και ασταμάτητα ακόμα και στις μικρές ηλικίες και βάζει στο μυαλό των παιδιών, όπως και των ενηλίκων, την πονηριά και το λανθασμένο αίσθημα της αυτοσυντήρησης.
Ποια η ευθύνη της οικογένειας;
Σ’ αυτό το σημείο υπεισέρχεται η σοβαρή ευθύνη της οικογένειας. Από τις πρώτες αξίες που μία οικογένεια μεταλαμπαδεύει στα παιδιά της είναι να λένε πάντα την αλήθεια, διότι το ψέμα «λεκιάζει» η ψυχή και το σώμα. Αν δημιουργούμε στα παιδιά αισθήματα φόβου και ενοχής με δυνατές φωνές, τιμωρίες, νεύρα, σπασμωδικά ξεσπάσματα, τότε υπέχουμε ευθύνη για τα ψέματα που ενδέχεται να προσπαθήσουν να μας πουν. Αν δεν τα επαινούμε και δεν τα μάθουμε να παραδέχονται την αλήθεια, να έχουν το θάρρος της γνώμης τους, τη δική τους προσωπική άποψη για μικρά και μεγάλα θέματα, τότε απαξιώνουμε έμπρακτα την προσωπικότητά τους. Τα ειρωνευόμαστε, δεν τους δίνουμε την σημασία που πρέπει και δεν τα ακούμε με προσοχή. Χρέος της οικογένειας είναι να διδάσκει με λόγια και με έργα ότι η αλήθεια χρειάζεται να είναι η μόνη σκέψη και ότι είναι λάθος το παιδί να μην αναλαμβάνει με γενναιότητα την ευθύνη των λόγων και των έργων του. Όμως η αντίληψη περί εντιμότητας και της απάτης, καθώς τα παιδιά ενηλικιώνονται μεταβάλλεται άρδην. Γι’ αυτό οι γονείς και οι δάσκαλοι χρειάζεται να συζητάμε για την ηθική διάσταση της αλήθειας και του ψεύδους, από όταν το παιδί είναι πολύ μικρό, ώστε να του γίνουν βίωμα και σταθερό έθος η αλήθεια και η ευθύτητα. Βέβαια, «errare humanum est» τό πλανᾶσθαι ἀνθρώπινον. Αν κάποιος παραδεχτεί το ψέμα που είπε, μπορεί να διορθώσει την κατάσταση.
Τι κάνουμε για να βοηθήσουμε ένα παιδί που λέει ψέματα;
Είμαστε πρώτα εμείς οι ίδιοι ειλικρινείς. Δεν πανικοβαλλόμαστε από τα προβλήματα, αποφεύγουμε τις φωνές, τις εντάσεις, τις προσβλητικές εκφράσεις, τις τιμωρίες, τη σύγκριση με σπουδαίους συγγενείς, φίλους, αριστούχους συμμαθητές. Δεν χαρακτηρίζουμε το παιδί ψεύτη, γιατί εύκολα οικειοποιείται αυτή την ταμπέλα ως «αυτοεκπληρούμενη προφητεία» καταφεύγοντας στο ψεύδος. Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία (self-fulfilling prophecy) ως όρος εισήχθη από τον κοινωνιολόγο Robert K.Merton: ο λανθασμένος ορισμός μιας κατάστασης προκαλεί μια καινούργια συμπεριφορά, η οποία με τη σειρά της μετατρέπει τον αρχικώς ψευδή ορισμό σε πραγματικότητα. Η πρωταρχική λανθασμένη εντύπωση, λοιπόν, μετατρέπεται σε πραγματικότητα, οδηγώντας το παιδί να αναλαμβάνει τον ρόλο που του δόθηκε, επιβεβαιώνοντας ταυτόχρονα την εσφαλμένη και αβάσιμη πρωταρχική εντύπωση και εκείνον που την εξέφρασε. Ας δούμε ένα παράδειγμα. Ένα παιδί λέει ψέματα. Ο γονέας, αδυνατώντας να κατανοήσει τους λόγους που φέρεται έτσι, συμπεραίνει πως η συμπεριφορά αυτή οφείλεται στην ιδιοσυγκρασία του. Το παιδί αποκτά μια ταμπέλα: είναι ψεύτης. Μεγαλώνοντας, συνεχίζει να ψεύδεται διαρκώς. Ο γονέας αρχίζει να κουράζεται. Ανησυχεί. Απηυδεί. «Σταμάτα να λες ψέματα», «Μίλα μου, επιτέλους, ειλικρινά», «Πιο ανειλικρινές παιδί από εσένα αποκλείεται να υπάρχει», «Δεν αντέχω άλλο τα παραμύθια σου». Η ταμπέλα συνεχίζει να είναι εκεί και αποκτά μεγαλύτερη σημασία, τόσο για τον γονέα όσο και για το παιδί.
Αντίθετα μπορούμε να του εξηγήσουμε τη σοφή παροιμία «ο ψεύτης και ο κλέφτης… τον πρώτο χρόνο χαίρονται». Του λέμε τον μύθο του Αισώπου για τον ψεύτη βοσκό. Επαινούμε πάντα την ειλικρίνεια. Επιβραβεύουμε την αλήθεια. Δείχνουμε εμπιστοσύνη στο παιδί για να μη χρειάζεται να ψάχνει διαρκώς τρόπους για δικαιολογίες. Είναι καλό και ανακουφιστικό για το ίδιο το παιδί να ξέρει ότι μπορεί να μας μιλήσει για οτιδήποτε, χωρίς να ανησυχεί ότι θα θυμώσουμε, ότι θα το απαξιώσουμε ή ότι δεν θα μπορεί να μας βρει εύκαιρους για να μας μιλήσει. Εμπιστοσύνη, διάλογος, απροϋπόθετη αγάπη είναι τα εχέγγυα για ένα παιδί που θα νιώθει ισορροπημένο και δεν θα φοβάται. Θα επιλέγει ευθαρσώς την αλήθεια και την ειλικρίνεια σε κάθε περίσταση της ζωής και της καθημερινότητάς του.
