Σεραφείμ Ρόουζ: Ζ' ΜΕΡΟΣ της 3ης Διάλεξης – Η Αναγέννηση
Η’ μέρος της 3ης διάλεξης του π. Σεραφείμ Ρόουζ: ορθόδοξη κριτική στην Αναγεννησιακή τέχνη, τον ανθρωπισμό και την παγανιστική αλλοίωση της πίστης.
Η ΕΟΔ συνεχίζει να δημοσιεύει τις 13 διαλέξεις του π. Σεραφείμ Ρόουζ σε μετάφραση του Γεώργιου Τρακάκη, Επιστήμονα Υλικών Δρ. Επιστήμης και Τεχνολογίας Πολυμερών, Πάτρα. Ένα Ορθόδοξο Μάθημα Επιβίωσης: κατανοώντας την αποστασία του Δυτικού πολιτισμού μέσα από την Ορθόδοξη πίστη.
3η Διάλεξη - Η' ΜΕΡΟΣ - Αναγεννησιακή Τέχνη
«Η τέχνη αυτής της περιόδου προέρχεται, φυσικά, από τη μεγάλη τέχνη του δυτικού ανθρώπου. Φανερώνει κάποια πράγματα στα οποία δεν θα μπούμε τώρα: την ανάσταση της αρχαιότητας, τα ατελείωτα γυμνά αγάλματα και όλα αυτά, που είναι προφανώς μια ανάσταση του παγανισμού του σώματος και του κόσμου τούτου.
Ας κοιτάξουμε μερικούς από τους θρησκευτικούς πίνακες. Αυτοί, από ορθόδοξη άποψη, είναι βλάσφημοι. Γνωρίζουμε ότι πολλοί από τους ζωγράφους είχαν πολύ χαλαρή ζωή. Έβαζαν τις ερωμένες τους να ποζάρουν ως Παναγία. Και μπορεί κανείς να περάσει από πίνακα σε πίνακα αυτής της περιόδου και να μη δει τίποτε που να αναγνωρίζεται ως θρησκευτικό, πραγματικά θρησκευτικό στοιχείο. Υπάρχουν αρκετοί που είναι απλώς παγανιστικοί και μάλιστα αρκετά άσεμνοι. Και άλλοι είναι πιο εκλεπτυσμένοι, αλλά έχουν τα ίδια θεμέλια… Βλέπει κανείς το παχουλό παιδάκι, κάποιο είδος γυμνού παιδιού, και οι γυναίκες είναι προφανώς κοσμικές γυναίκες. Μερικές φορές είναι χονδροειδείς, άλλες φορές εκλεπτυσμένες, αλλά είναι το ίδιο είδος κοσμικότητας. Και μπορεί κανείς να περάσει από όλους αυτούς: τον Ρούμπενς[1], τον Τιντορέττο[2], τον Ραφαέλο[3] — όλοι έχουν το ίδιο εξαιρετικά κοσμικό πνεύμα. Μπορείτε να ρίξετε μια ματιά σε μερικούς από αυτούς τους πίνακες που έχουν διάφορα θέματα. Ακόμη και ένας εδώ του Καραβάτζιο[4] — αρκετά πρώιμος, 1600 — έχει έναν πίνακα για την έκσταση του Φραγκίσκου, που είναι πολύ ενδιαφέρον. Ταιριάζει με όλα αυτά…
Υπάρχουν κάποιοι που προσπάθησαν να αναβιώσουν τη θρησκευτική τέχνη, ο κυριότερος εκ των οποίων ήταν ο Φρα Αντζέλικο[5]· ήταν πολύ αντίθετος σε όλο αυτό το παγανιστικό ρεύμα και προσπάθησε να επιστρέψει στη πραγματική θρησκευτική τέχνη. Μπορεί κανείς να δει ότι σε μερικούς από αυτούς τους πίνακες οι άνθρωποι προσπαθούν να είναι ευσεβείς. Δεν είναι απλώς κοσμικοί· αλλά αν τους κοιτάξει κανείς, βλέπει ότι το πνεύμα είναι κάπως διαφορετικό, αλλά και πάλι το ίδιο κοσμικό πνεύμα έχει εισχωρήσει πολύ μέσα. Οι στολές είναι εξαιρετικά πολυτελείς. Η ζωγραφική είναι εξαιρετικά όμορφη. Και η προσπάθεια να δημιουργηθεί κάποιο είδος ευλάβειας που είναι απλώς καθαρή πλάνη. Μερικοί από αυτούς είναι πολύ “λατινικοί”. Μερικοί, όπως ο Ελ Γκρέκο[6], είναι προφανώς πλανεμένοι. Υποτίθεται ότι είναι Έλληνας, έτσι λένε. Οι ιστορικοί λένε ότι έχει βυζαντινή επίδραση, αυτό όμως φυσικά δεν ισχύει.
Μερικοί, ειδικά εκείνοι στην Ισπανία ή στο βορρά, γίνονται όλο και πιο αιματηροί και αποτρόπαιοι. Και μερικοί πίνακες, όπως αυτοί του Μποτιτσέλλι[7] και του Μποτιτσίνι[8], είναι πολύ όμορφοι, αν δεν κοιτάξει κανείς το παχουλό παιδί. Η Παρθένος και ο Χριστός γίνονται εκλεπτυσμένα πλάσματα. Αν κοιτάξουμε μερικούς από τους πίνακες του Μποτιτσέλλι, όπως ο πίνακας της Γέννησης της Αφροδίτης, που είναι ένα εξαιρετικά όμορφο έργο, αν δει κανείς τα χρώματα φαίνεται ότι είναι εξαιρετικά λεπτοδουλεμένο έργο. Αλλά είναι καθαρός παγανισμός· είναι η γέννηση της Αφροδίτης από ένα κοχύλι. Και είναι προφανές ότι αυτό είναι κάποιο είδος νέας θρησκείας. Είναι πολύ κοντά σε εκείνο που αναφέραμε για τον Μπρούνο, ότι η ύλη είναι θεία, ότι η ύλη είναι τόσο όμορφη, ότι ο κόσμος ανακαλύφθηκε· και είναι γεμάτος τέτοια όμορφη ομορφιά και τέτοιο μυστήριο ώστε ο ζωγράφος μπορεί κατά κάποιο τρόπο να το αναδείξει.
Και ομοίως το ίδιο πράγμα αισθανόμαστε από τον Μιχαήλ Άγγελο[9]. Κοιτάζει κανείς μερικές από αυτές τις είδους προμηθεϊκές μορφές (προφανώς κάποια νέα θρησκεία, μια εντελώς αχριστιανική πίστη ότι ο άνθρωπος είναι θεϊκός) προσπαθώντας να συλλάβει κάποια ομορφιά σε αυτόν τον κόσμο. Ο άλλος κόσμος έχει χαθεί εντελώς. Στο “Μυστικό Δείπνο” του Ντα Βίντσι[10] είναι όλο κάποιο είδος δράματος, κάποια είδους στημένη πόζα, πολύ ωραία τακτοποιημένη. Βλέπει κανείς ότι ό,τι είχε ακόμη ο Τζιόττο και εκείνοι οι καλλιτέχνες του Μεσαίωνα, ό,τι είχαν διατηρήσει, τώρα έχει χαθεί εντελώς.
Σε ένα πίνακα του Φρα Αντζέλικο, που προσπάθησε να επιστρέψει στο θρησκευτικό νόημα, μπορεί κανείς να δει ότι πρόκειται για την τυπική καθολική πλάνη. Οι άνθρωποι είναι… τόσο όμορφοι — ροζ και μπλε και όλα αυτά τα χρώματα. Και αν δει κανείς τον πραγματικό πίνακα πιθανώς είναι συγκλονιστικός. Αλλά αν κοιτάξει τους ανθρώπους, τέτοιες ανόητες εκφράσεις στα πρόσωπά τους, τόσο στημένοι, τόσο δραματικοί. Είναι ο Χριστός που στεφανώνει την Παρθένο, αλλά δεν έχει κανένα θρησκευτικό νόημα.
Και υπάρχει ακόμη ένας που δείχνει τη Σταύρωση — ήδη τώρα ενυπάρχει κάποιο είδος ρεαλισμού, όλη η έμφαση στο συμβολικό. Δεν υπάρχει τίποτε αναγνωρίσιμο ως εικόνα· είναι εντελώς κοσμικό. Και εκείνα που είναι θρησκευτικά βρίσκονται σε πλάνη.
Και πολύ πιθανό, κάποιοι είναι αναμεμειγμένοι με κάθε λογής σεκταρισμό. Υπάρχει ένας πίνακας του Ιερώνυμου Μπος[11] για τον παράδεισο — ο Χριστός με τον Αδάμ και την Εύα στον παράδεισο — που είναι γεμάτο με κάθε λογής συμβολισμούς. Ο ίδιος υποτίθεται ότι ήταν μπλεγμένος με μια από εκείνες τις σέκτες, τους Αδελφούς του Ελεύθερου Πνεύματος. Αναμφίβολα εκφράζει κάθε λογής σεκταριστικές φαντασίες για τον Αδάμ και την Εύα. Διαβάσαμε για τον Άγιο Παύλο, τον βίο του Αγίου Παύλου του Ομπνόρα, πώς ζούσε σαν τον Αδάμ στον παράδεισο με τα ζώα. Και αυτοί οι άνθρωποι είχαν χάσει αυτή την ιδέα της ασκητικής ζωής σαν του Αδάμ και της Εύας.
Υπάρχουν κάποιοι τρομεροί πίνακες που δείχνει κάπως σεκταριστικοί. Διότι οι σεκταριστές εκείνης της εποχής πίστευαν ότι έπρεπε να επιστρέψουν στην κατάσταση του παραδείσου, του Αδάμ και της Εύας. Και γι’ αυτό κυκλοφορούσαν γυμνοί και είχαν τα πάντα κοινά και νόμιζαν ότι εγκαθιστούν μια νέα βασιλεία παραδείσου στη γη.
Υπάρχει ένας άλλος, πολύ όμορφος, του Φρα Αντζέλικο, με παγώνια και κάθε λογής πράγματα γεμάτα από κάποιο είδος διαφορετικού θρησκευτικού πνεύματος. Είναι πλάνη…
Όταν κοιτάξει κανείς αυτούς τους πίνακες ήδη ανακαλύπτει ότι μεταξύ της Ορθοδοξίας και αυτών υπάρχει ήδη ένα χάσμα τόσο μεγάλο, που δεν μπορεί να γεφυρωθεί. Αν κάποιος πρόκειται να γίνει Ορθόδοξος, ή είναι ήδη Ορθόδοξος, ή μπορεί να είναι μόνο ένα άτομο που επιστρέφει στην αλήθεια, συνειδητοποιεί ποια είναι η αλήθεια, πόσο μεγάλο είναι το χάσμα. Αλλά να μιλά κανείς για ένωση με ανθρώπους που έχουν τέτοια θρησκευτική ζωγραφική δείχνει ότι δεν ξέρει για τι μιλά. Είναι διαφορετική θρησκεία.
Περίληψη
Λοιπόν, ως περίληψη θα αναφέρουμε τα κύρια χαρακτηριστικά που προκύπτουν σε αυτή την περίοδο:
Το πρώτο είναι η άνοδος του εαυτού ως του νέου θεού. Συμβαίνει τώρα —δεν έχει ακόμη εκφραστεί έτσι ανοιχτά, αλλά στην επόμενη περίοδο θα δούμε ήδη ανθρώπους να μιλούν για το άτομο ως θεό. Αυτό είναι το νόημα του Ανθρωπισμού και του Προτεσταντισμού: απαλλαγή από την θρησκευτική παράδοση, από την Ορθόδοξη παράδοση, ώστε να μπορέσει να γεννηθεί ο νέος θεός.
Η δεύτερη ιδέα, πολύ ισχυρή, είναι πως καθώς γεννιέται ο ατομικός θεός, έτσι τώρα και ο κόσμος γίνεται θεϊκός. Αυτό εκφράζεται λόγια από τον Μπρούνο: ότι η ύλη είναι θεία, ότι ο Θεός βρίσκεται μέσα στον κόσμο, ότι ο κόσμος είναι ζωντανή αναπνοή του Θεού, ότι η ψυχή του κόσμου είναι το Άγιο Πνεύμα. Και το βλέπει κανείς σε μερικούς από τους αυτούς τους πίνακες, πόσο ο Μποττιτσέλλι πίστευε κάτι τέτοιο, ότι η φύση είναι θεία — μια πανθεϊστική άποψη. Αυτό είναι κάτι που επενδύει τον κόσμο με μια σημασία που, σύμφωνα με την ορθόδοξη σκέψη, δεν μπορεί να έχει. Ο κόσμος προέρχεται από το μηδέν· πρόκειται να φύγει, να εξαφανιστεί και να αναδημιουργηθεί από τον Θεό ως νέος κόσμος. Αλλά αυτοί θέλουν αυτόν τον κόσμο να παραμείνει. Και επομένως του προσδίδουν θεϊκό νόημα. Και αυτό γίνεται αργότερα πολύ σημαντικό δόγμα.
Επίσης, η αναζήτηση του νέου χριστιανισμού έχει τώρα ως αποτέλεσμα πολύ πιο παράξενα θρησκευτικά πειράματα: οι Αδελφοί του Ελεύθερου Πνεύματος, οι νέες θρησκείες της Τρίτης Εποχής του Αγίου Πνεύματος, οι Αναβαπτιστές. Και αυτά γίνονται ισχυρότερα όσο το παλαιό θρησκευτικό πρότυπο υποχωρεί περισσότερο στο περιθώριο. Αργότερα η προσπάθεια να δημιουργηθεί ένας νέος χριστιανισμός γίνεται πολύ λιγότερο αναγνωρίσιμη ως χριστιανική.
Και τέλος, τώρα αρχίζουν να εμφανίζονται για πρώτη φορά σοβαροί υποψήφιοι για τον Αντίχριστο, δηλαδή προάγγελοι του Αντιχρίστου. Αυτοί οι άνθρωποι, όπως αυτός ο Ιωάννης του Λάιντεν (Μπόκελσον), παρουσιάστηκαν ως ο Χριστός που επέστρεψε στη γη. Και αυτή η ιδέα της παγκόσμιας μοναρχίας, της παγκόσμιας θεοκρατίας, παρότι βρίσκεται ακόμη υπογείως, επίσης δυναμώνει και είναι ικανή να παρασύρει ολόκληρη πόλη.
Θα δούμε τι συμβαίνει σε όλα αυτά τα κινήματα στην επόμενη εποχή, που είναι η εποχή του λεγομένου Διαφωτισμού, ο οποίος, όπως και η εποχή της Αναγέννησης, έχει —πέρα από το κύριο ρεύμα του ορθολογισμού— και αυτό το πολύ ξεχωριστό, υπόγειο ρεύμα του ανορθολογισμού.
Ολόκληρο αυτό το κίνημα της Αναγεννησιακής περιόδου, επομένως, δείχνει την ανάπτυξη των σπόρων που είχαν φυτευτεί κατά την περίοδο του Μεσαίωνα με την αποχώρηση της Ρώμης από την Ορθόδοξη Εκκλησία. Και ήδη στην εποχή της Αναγέννησης, το αποτέλεσμα είναι εξαιρετικά διαφορετικό από την Ορθοδοξία. Αν κοιτάξει κανείς τον Μεσαίωνα, υπάρχουν κάποια πράγματα που φαίνονται πολύ πιο κοντά. Εξωτερικά είναι πολύ πιο κοντά, αλλά εσωτερικά έχουν τους σπόρους που πρόκειται να παράγουν όλα όσα θα ακολουθήσουν. Έτσι ώστε η διαφορά μεταξύ Μεσαίωνα και Αναγέννησης είναι στην πραγματικότητα μικρότερη από τη διαφορά μεταξύ Ορθόδοξης Ρώμης και της Ρώμης του Μεσαίωνα. Και όλα αυτά τα κινήματα μεγαλώνουν. Κάποια ξεσπούν σαν αυτά τα αποκαλυπτικά κινήματα. Κάποια ανάβουν ξαφνικά και μετά καταλαγιάζουν, αλλά εξακολουθούν να αποτελούν μέρος της νοοτροπίας που διαμορφώνεται. Και έπειτα εμφανίζονται σε πολύ παράξενες μορφές, οι οποίες, αν τις εξετάσει κανείς φιλοσοφικά ή θεολογικά, μπορεί να δει ότι είναι το ίδιο κίνημα.
Και έτσι αυτός ο άνθρωπος, ο Cohn, που γράφει για τη Χιλιετία, κάνει λάθος όταν νομίζει ότι μπορεί κανείς να δείξει πως το ένα είναι “αρχαϊκό” ή το άλλο “προοδευτικό”. Αυτό είναι άσχετο. Το σημαντικό είναι ότι και τα δύο υπάρχουν ως μέρος της νοοτροπίας που διαμορφώνεται. Μερικές φορές φανερώνουν άμεση ανάπτυξη, όπως η ανάπτυξη της επιστήμης· και μερικές φορές ανάβουν και σβήνουν. Αλλά υπάρχουν ορισμένα πράγματα που είναι τα βασικά επαναλαμβανόμενα μοτίβα της σύγχρονης σκέψης — αυτά είναι που θα επικεντρώσουμε.
Η επόμενη διάλεξη θα εξετάσει την περίοδο του δέκατου όγδοου αιώνα, μάλλον του δέκατου έβδομου και δέκατου όγδοου, όταν η επιστημονική κοσμοθεωρία γίνεται κυρίαρχη και φαίνεται να εγκαθίσταται κάποια μορφή ισορροπίας, κάποια μορφή αρμονίας. Και η ιστορία του κόσμου από τότε είναι η ιστορία της απομάκρυνσης από αυτή την αρμονία. Θα προσπαθήσουμε να δείξουμε από τι αποτελούνταν αυτή η αρμονία, και γιατί έπρεπε να υπάρξει η απομάκρυνση από αυτήν ώστε να παραχθεί ο κόσμος της αναρχίας μέσα στον οποίο ζούμε σήμερα. Και όλο το σύνολο, από τον Μεσαίωνα, στην Αναγέννηση, στην εποχή του Διαφωτισμού, στην εποχή του Ρομαντισμού και μέχρι σήμερα, ακολουθεί μια συγκεκριμένη λογική πορεία, που μας δείχνει ότι, μόλις εγκαταλειφθεί η Ορθοδοξία, λειτουργεί μια συγκεκριμένη φυσική διαδικασία. Και φυσικά ο διάβολος είναι πάντοτε εκεί. Και θα δούμε ξανά και ξανά ότι μεγάλοι ηγέτες της σύγχρονης σκέψης θα αρχίσουν με κάποιο είδος οράματος. Μπορούμε να δούμε ότι ο διάβολος εργάζεται. Και δεν έχουν πλέον καμία ιδέα ότι ο διάβολος μπορεί να κάνει τέτοια πράγματα. Και επομένως είναι πολύ πιο διατεθειμένοι να αποδεχθούν τα οράματά τους ως κάποιο είδος αποκάλυψης.
-----
[1] Πίτερ Πάουλ Ρούμπενς (Peter Paul Rubens, 1577–1640): Φλαμανδός ζωγράφος της πρώιμης μπαρόκ εποχής, γνωστός για τον έντονα δυναμικό και θεατρικό του ύφος. Το εργαστήριό του στην Αμβέρσα παρήγαγε μεγάλο όγκο έργων με θρησκευτικά, μυθολογικά και ιστορικά θέματα. Οι συνθέσεις του χαρακτηρίζονται από δραματική κίνηση, πλούσιες χρωματικές αρμονίες και εξιδανικευμένη απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος. Υπήρξε σημαντική προσωπικότητα της ευρωπαϊκής τέχνης και ταυτόχρονα ενεργός διπλωμάτης στην υπηρεσία των Αψβούργων.
[2] Τιντορέττο (Tintoretto – Jacopo Robusti, περ. 1518–1594): Βενετσιανός ζωγράφος της Ύστερης Αναγέννησης, διάσημος για τη δραματική χρήση φωτός και σκιάς και για τις τολμηρές προοπτικές συνθέσεις του. Εργάστηκε κυρίως στη Βενετία, δημιουργώντας μεγάλες τοιχογραφικές και θρησκευτικές σκηνές για εκκλησίες και αδελφότητες. Το ύφος του συνδυάζει την επιρροή του Τισιανού με έντονη κίνηση και εκφραστικότητα, καθιστώντας τον μία από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές της βενετσιάνικης σχολής.
[3] Ραφαέλο (Raffaello Sanzio da Urbino, 1483–1520): Ιταλός ζωγράφος και αρχιτέκτονας της Υψηλής Αναγέννησης, γνωστός για την αρμονία, τη γαλήνια σύνθεση και την καθαρότητα των μορφών του. Εργάστηκε στη Φλωρεντία και κατόπιν στη Ρώμη, όπου δημιούργησε τις περίφημες τοιχογραφίες των “Στάντσε” στο Βατικανό. Η ζωγραφική του άσκησε βαθιά επιρροή στη δυτική τέχνη, ενσωματώνοντας ιδεώδη της κλασικής ομορφιάς, ανθρωπισμού και πνευματικής έκφρασης.
[4] Καραβάτζιο (Caravaggio – Michelangelo Merisi da Caravaggio, 1571–1610): Ιταλός ζωγράφος του μπαρόκ, ιδιαίτερα γνωστός για τον δραματικό ρεαλισμό και τη ριζοσπαστική χρήση σκιοφωτισμού. Τα έργα του συχνά απεικονίζουν θρησκευτικές σκηνές με ωμή αμεσότητα και φιγούρες παρμένες από τον καθημερινό λαό. Η έντονη φυσιοκρατία, η δραματική αντίθεση φωτός και σκότους και η συναισθηματική ένταση των έργων του άσκησαν τεράστια επίδραση σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ζωγραφική των επόμενων αιώνων.
[5] Φρα Αντζέλικο (Fra Angelico – Guido di Pietro, περ. 1395–1455): Ιταλός μοναχός και ζωγράφος της πρώιμης Αναγέννησης, μέλος του Τάγματος των Δομινικανών. Έγινε γνωστός για την ευλάβεια και την καθαρότητα του ύφους του, με έργα που συνδυάζουν στοιχεία της γοτθικής πνευματικότητας με τις νέες τεχνικές της Αναγέννησης. Δημιούργησε πολυάριθμες τοιχογραφίες στο μοναστήρι Σαν Μάρκο της Φλωρεντίας, καθώς και βωμογραφίες με λεπτή χρωματική αρμονία. Η τέχνη του χαρακτηρίζεται από διαύγεια, απλότητα και έναν ήρεμο, στοχαστικό τρόπο απεικόνισης των ιερών μορφών. Το 1982 ανακηρύχθηκε μακαριστός της Παπικής Εκκλησίας.
[6] Δομήνικος Θεοτοκόπουλος – Ελ Γκρέκο (El Greco, 1541–1614): Έλληνας ζωγράφος από την Κρήτη, εκπαιδευμένος στη μεταβυζαντινή φορητή εικόνα, ο οποίος εργάστηκε στη Βενετία και αργότερα στο Τολέδο της Ισπανίας. Το ύφος του χαρακτηρίζεται από επιμήκεις μορφές, έντονα χρώματα και μυστικιστική ατμόσφαιρα. Συνδύασε στοιχεία βυζαντινής τέχνης με τη βενετική Αναγέννηση και το ισπανικό μανιεριστικό πνεύμα, δημιουργώντας εντελώς προσωπικό στυλ. Θεωρείται σήμερα μία από τις πλέον μοναδικές και επιδραστικές μορφές της ευρωπαϊκής τέχνης.
[7] Σάντρο Μποτιτσέλλι (Sandro Botticelli, περ. 1445–1510): Ιταλός ζωγράφος της Φλωρεντίας και από τις σημαντικότερες μορφές της Πρώιμης Αναγέννησης. Τα έργα του χαρακτηρίζονται από ποιητική χάρη, λεπτές γραμμές και αρμονικές συνθέσεις, συχνά εμπνευσμένες από τη μυθολογία και τον νεοπλατωνισμό. Δημιούργησε διάσημους πίνακες όπως η Γέννηση της Αφροδίτης και η Άνοιξη, καθώς και τοιχογραφίες στην Καπέλα Σιξτίνα. Η τέχνη του συνδυάζει ιδεαλισμό και λυρική ευαισθησία, επηρεάζοντας βαθιά τη δυτική αισθητική.
[8] Φραντσέσκο Μποτιτσίνι (Francesco Botticini, 1446–1498): Ιταλός ζωγράφος της Φλωρεντίας, μαθητής του Κόζιμο Ροσέλι. Γνωστός για τα βωμοστάσια και τις θρησκευτικές συνθέσεις του, στις οποίες συνδυάζονται η γοτθική παράδοση με τις νέες αναγεννησιακές αντιλήψεις για προοπτική και χρώμα. Το πιο διάσημο έργο του είναι η Ανάληψη της Παναγίας, που χαρακτηρίζεται από πολυπρόσωπες σκηνές και λεπτομερή απόδοση των μορφών. Η τέχνη του θεωρείται αντιπροσωπευτική της “δευτέρας γραμμής” της φλωρεντινής σχολής.
[9] Μιχαήλ Άγγελος (Michelangelo Buonarroti, 1475–1564): Ιταλός γλύπτης, ζωγράφος, αρχιτέκτονας και ποιητής της Υψηλής Αναγέννησης, θεωρούμενος από τις κορυφαίες μορφές της δυτικής τέχνης. Δημιούργησε μερικά από τα πιο διάσημα έργα όλων των εποχών, όπως ο Δαβίδ, η Πιετά και οι τοιχογραφίες της Καπέλα Σιξτίνα. Η τέχνη του χαρακτηρίζεται από έντονο δυναμισμό, ιδεαλισμένη αποτύπωση του ανθρώπινου σώματος και βαθιά εκφραστικότητα. Ως αρχιτέκτονας ανέλαβε σημαντικά έργα στη Ρώμη, μεταξύ των οποίων ο τρούλος του Αγίου Πέτρου. Η επιρροή του στη δυτική αισθητική υπήρξε τεράστια και μακροχρόνια.
[10] Λεονάρντο ντα Βίντσι (Leonardo da Vinci, 1452–1519): Ιταλός ζωγράφος, εφευρέτης, μηχανικός και πολυμαθής, μια από τις εμβληματικές φυσιογνωμίες της Αναγέννησης. Τα έργα του, όπως η Μόνα Λίζα και ο Μυστικός Δείπνος, συνδυάζουν τεχνική δεξιοτεχνία, ψυχολογική διείσδυση και καινοτόμες μεθόδους φωτισμού και σύνθεσης. Τα πολυάριθμα σημειωματάριά του αποκαλύπτουν ευρύ φάσμα ενδιαφερόντων: ανατομία, μηχανική, υδραυλική, οπτική και φυσικές επιστήμες. Η μορφή του ενσαρκώνει το ιδανικό του “ουμανιστή δημιουργού” της Αναγέννησης και παραμένει σημείο αναφοράς στη δυτική τέχνη και επιστήμη.
[11] Ιερώνυμος Μπος (Hieronymus Bosch , περ. 1450–1516): Ολλανδός ζωγράφος του βόρειου αναγεννησιακού χώρου, διάσημος για τις οραματικές και συχνά αλλόκοτες απεικονίσεις του. Τα έργα του, όπως ο Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων, περιέχουν συμβολισμούς, ηθικές αλληγορίες και σουρεαλιστικές μορφές, αποδίδοντας υπαρξιακές και θρησκευτικές ανησυχίες της εποχής. Η πρωτοτυπία και η φαντασία του επηρέασαν βαθιά μεταγενέστερους καλλιτέχνες και θεωρείται μια από τις πιο ιδιαίτερες φωνές της ευρωπαϊκής τέχνης.
