Οι πρώτες εικονογραφήσεις του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού
Ο πρώτος βιογράφος του, Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, πληροφορεί ότι είχε λάβει σπουδαία θύραθεν παιδεία, φοιτώντας στην Αθωνιάδα Σχολή, που δεν υστερούσε, την εποχή εκείνη, σε τίποτα από τα μεγάλα Πανεπιστήμια της Δύσης.
Η επίσημη αγιοκατάταξη του πατρο-Κοσμά από το Οικουμενικό Πατριαρχείο έγινε στις 20 Απριλίου 1961, 182 χρόνια μετά το μαρτυρικό του τέλος.
Όμως ο πατρο-Κοσμάς ήταν Άγιος στη συνείδηση του λαού όχι μόνο μετά τον μαρτυρικό του θάνατο στο χωριό Μόγαλι του Φίερι στις 24 Αυγούστου 1779, αλλά και όσο ζούσε. Αυτό μαρτυρεί η διαφύλαξη από τους πιστούς των ιερών κειμηλίων στις περιοχές από τις οποίες περνούσε και κήρυττε ο Άγιος.
Είναι πολύ χαρακτηριστική η μαρτυρία που διασώζεται στην εφημερίδα ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ αναφορικά με την τιμή προς τον πατρο-Κοσμά, πολύ προ της αγιοκατατάξεώς του: «Την 24ην παρελθόντος Αυγούστου ευρέθην εις την εν Κολικόντασι τελουμένη πανήγυριν. Τι όμως είδον οι οφθαλμοί μου εκεί ούτε δύναμαι ούτε χώρον έχω αρκετόν να σας περιγράψω. Περισσότερον δ’ από όλα μοι έκαμεν βαθυτάτην εντύπωσιν η ευλάβια και η συντριβή της καρδίας και η πίστις μεθ’ ης οι μωαμεθανοί Αλβανοί προσέρχονται εις τον τάφον του αγίου και εναποθέτουσιν τα αφιερωματά των, λαμβάνοντες παρ’ αυτού θαύματα» (ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ, 2/25.9.1892, σ. 2).
Είναι, λοιπόν, αναμένόμενο πως αμέσως μετά το μαρτυρικό τέλος του Αγίου και την ταφή του ιερού Λειψάνου του, στο χωριό Κολικόντασι, στην όχθη του Άψου (Σεμάν) ποταμού, στο χώρο όπου βρέθηκε, έχουμε την πρώτη εικονογράφησή του από άγνωστο λαϊκό ζωγράφο.
Η εικονογράφηση έγινε στον τοίχο του κουβουκλίου, ακριβώς πάνω από τον κιβωτιόσχημο Τάφο του Αγίου. Η τοιχογραφία αυτή είχε καταχωθεί κατά τη μεγάλη πλημμύρα του ποταμού Άψου το 1935 μαζί με μεγάλο μέρος του μοναστηριού, ενώ καταστράφηκε σχεδόν ολοκληρωτικά ο Ναός των Εισδοδίων, το επισκοπείο και το σχολείο που είχε κτίσει ο Αλή Πασάς. Στις ανασκαφές που έγιναν σε όλο το χώρο της μονής μετά την πτώση του αθεϊστικού καθεστώτος, κατά τη δεκαετία του 1990 αποκαλύφθηκε η τοιχογραφία, αποτοιχίστηκε και μεταφέρθηκε στην Αρχιεπισκοπή Τιράνων όπου και φυλάσσεται. Στη θέση της έχει τοποθετηθεί αντίγραφο.
ΦΩΤΟ: Ο τάφος του Αγίου και η παλαιότερη φωτογραφία
Στην τοιχογραφία εικονίζεται ο Άγιος σύμφωνα με τον μοναχικό-οσιακό εικονογραφικό τύπο. Δεν υπάρχει φωτοστέφανο και δεν αναγράφεται η λέξη «άγιος», παρά μόνο «Κοσμάς Ιερομόναχος», αφού τότε δεν είχε αγιοκαταταχθεί. Ο Άγιος εικονίζεται φορώντας μοναχικά ενδύματα και ζώνη και έχει την κεφαλή του καλυμμένη με το μοναχικό κουκούλιο. Το δεξιό χέρι είναι σε σχήμα ευλογίας, στο αριστερό κρατά μπαστούνι και από το μπράτσο του κρέμμεται κομποσχίνι.
Δεν υπάρχει υπογραφή του αγιογράφου ούτε χρονολογία της τοιχογραφίας. Είναι όμως προφανές ότι δεν απέχει χρονικά από το μαρτύριο του Αγίου.
Επίσης, σύμφωνα με τον Μ. Πάντουλα («Κοσμάς ο Αιτωλός, Τα εικονογραφικά 1779-1961, Ιωάννινα 2015) πρώιμες εικονογραφήσεις του Αγίου έχουμε στον κυρίως Ναό του Καθολικού της Μονής Αγ. Γεωργίου Καμίτσανης Τσαμαντά (1789), στην Ι. Μ. Εισοδίων Μεταξοχωρίου Λάρισας (1797) και στην Αγγελομάχου Κουρέντων Ιωαννίνων (1810). Η παλαιότερη φορητή εικόνα του Αγίου βρίσκεται στη Μονή Μουτσάλη Βέροιας (περίπου 1791).
Μετά την ανακομιδή των Ιερών Λειψάνων του που πραγματοποιήθηκε το 1813 με εντολή του Αλή Πασά, οι εικονογραφικές παραστάσεις μέχρι το 1825 εκτείνονται σε όλο το χώρο της Ηπείρου, στη Δυτ. Μακεδονία, Θεσσαλία, Στερεά Ελλάδα, Άγ. Όρος, Κόρινθο και στη Γλυφάδα Αττικής.
π. Αναστάσιος Γκοτσόπουλος, Εφημέριος Ι. Ν. Αγ. Νικολάου Πατρών
Προηγουμένως η ΕΟΔ έγραψε για το Οδοιπορικό στα ιστορικά Μοναστήρια της Πίνδου.
