Ο Μητροπολίτης Μπορισπίλ και Μπροβαρί Αντώνιος (Πακάνιτς), είναι ιεράρχης της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Το Πακάνιτς είναι το επώνυμό του, ενώ Αντώνιος είναι το μοναχικό του όνομα. Γεννήθηκε στις 25 Αυγούστου 1967 στην Υπερκαρπαθία της Ουκρανίας.

Έχει υπηρετήσει ως διαχειριστής των υποθέσεων της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, με κεντρικό ρόλο στη διοίκησή της, υπό τον Μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Ονούφριο. Στο κάτωθι κείμενο, το οποίο αντλήθηκε απο το Ουκρανικό Site https://spzh.eu/, ο Μητροπολίτης με αγάπη και αδελφική ομόνοια, καταθέτει την άποψή του, για τα γεγονότα που συνέβησαν το 2018, στην Σύνοδο της Ουκρανίας.

Ας το διαβάσουμε με προσοχή.

Σκέψεις για τα σκάνδαλα που συνδέονται με τη δημιουργία της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας

Η εκκλησιαστική ιστορία γνωρίζει πολλά έγγραφα που οι συντάκτες τους έγραψαν για τους συγχρόνους τους και όχι για τις επόμενες γενιές. Η αξία τέτοιων κειμένων βρίσκεται στο ότι δεν επιχειρούν να εξωραΐσουν τα γεγονότα: οι άνθρωποι μιλούν για όσα είδαν, όπως ακριβώς τα είδαν. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει και η έκθεση κληρικού του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως για τα γεγονότα του Δεκεμβρίου του 2018 στο Κίεβο, η οποία δημοσιεύθηκε πριν από λίγες ημέρες. Γράφτηκε για έναν μόνο άνθρωπο, τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, και περιγράφει, ημέρα προς ημέρα, την εβδομάδα κατά την οποία δημιουργήθηκε η δομή που σήμερα ονομάζεται «Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας».

Έχουν περάσει σχεδόν οκτώ χρόνια. Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας υφίσταται και έχει αναγνωριστεί από τέσσερις από τις δεκαπέντε Τοπικές Εκκλησίες. Οι ουκρανικές αρχές τής παραχωρούν ναούς, αφού προηγουμένως παραποιήσουν τα έγγραφα και, στις περισσότερες περιπτώσεις, τους αφαιρέσουν με τη βία από εκείνους που τους δημιούργησαν: τους ενορίτες της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Αυτή ακριβώς η νεοσύστατη δομή παρουσιάζεται στον κόσμο ως η «ενιαία Εκκλησία του ουκρανικού λαού». Τώρα, όμως, που έχουμε μπροστά μας μια μαρτυρία για τον τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκε, αξίζει να θέσουμε ένα ερώτημα που αφορά κάθε χριστιανό. Ένα ερώτημα όχι πολιτικό, ούτε καν κανονικό, αλλά πνευματικό: πού βρίσκεται, μέσα σε όλα αυτά, το Άγιο Πνεύμα;

Τα σημεία της παρουσίας και της απουσίας του Αγίου Πνεύματος

Η Εκκλησία πάντοτε γνώριζε από ποια σημεία αναγνωρίζεται η παρουσία του Θεού. Η Αποστολική Σύνοδος στα Ιεροσόλυμα ολοκληρώθηκε με τα λόγια «ἔδοξε γὰρ τῷ Ἁγίῳ Πνεύματι καὶ ἡμῖν» (Πράξ. 15:28). Όπως θυμόμαστε, επρόκειτο για μια σύναξη ανθρώπων που συναντήθηκαν ελεύθερα, χωρίς εξαναγκασμό, συζήτησαν ανοιχτά τις διαφωνίες τους και τελικά έλαβαν μια απόφαση με ομοφροσύνη. Την ημέρα της Πεντηκοστής, το Άγιο Πνεύμα κατήλθε στους Αποστόλους, οι οποίοι βρίσκονταν «ὁμοθυμαδὸν ἐπὶ τὸ αὐτό» (Πράξ. 2:1), και ο πρώτος καρπός της καθόδου Του ήταν ότι διαφορετικοί λαοί άρχισαν να κατανοούν ο ένας τον άλλον. Ο Απόστολος Παύλος κατονομάζει τους καρπούς του Πνεύματος: «ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, ἀγαθωσύνη, πίστις, πραότης, ἐγκράτεια» (Γαλ. 5:22–23). Και όπου βρίσκεται το Πνεύμα του Κυρίου, γράφει ο ίδιος, εκεί υπάρχει ελευθερία (Β΄ Κορ. 3:17).

Σχετικό δημοσίευμα

Το επαίσχυντο χρονικό μιας εβδομάδας: πώς γεννήθηκε η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας

Έξαρχοι υπό φρούρηση, τηλεφώνημα από την αίθουσα επιχειρήσεων και 36 ψήφοι υπέρ του Επιφανίου: τι αποκάλυψε μέλος της αντιπροσωπείας του Φαναρίου για τη «Σύνοδο» του 2018.

30.09.2026, 19:13

Ας δούμε τώρα τι περιγράφει το έγγραφο που δημοσίευσε η αμερικανική σύνταξη της Ένωσης Ορθοδόξων Δημοσιογράφων. Σύμφωνα με αυτό, οι έξαρχοι του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως δέχονταν σημαντικές πιέσεις από το ουκρανικό κράτος. Στελέχη των υπηρεσιών ασφαλείας τούς επισκέπτονταν και τους ενημέρωναν για το ποιοι επίσκοποι της κανονικής Εκκλησίας «επιθυμούσαν κρυφά» να προσχωρήσουν στη νεοσύστατη δομή, ενώ οι διαπραγματεύσεις για τον Καταστατικό Χάρτη διεξάγονταν παρουσία εκπροσώπων της κρατικής εξουσίας.

Επιπλέον, οι έξαρχοι φοβούνταν ότι τα τηλέφωνά τους παρακολουθούνταν και, γι’ αυτό, αποφάσισαν να επικοινωνούν με χειρόγραφα σημειώματα. Όπως αναφέρεται στο έγγραφο, «κάθε συζήτησή μας θα ματαιώνεται εξαιτίας της διαρκούς παρακολούθησης». Μέσα στη νύχτα, ο επικεφαλής της αντιπροσωπείας του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως κλήθηκε να συναντήσει τον Πρόεδρο. Στο γραφείο, εκτός από τον αρχηγό του κράτους, βρισκόταν και ο επικεφαλής των υπηρεσιών ασφαλείας. Την επόμενη ημέρα, η αντιπροσωπεία μεταφέρθηκε στο προεδρικό μέγαρο με αστυνομική συνοδεία. Τα τηλέφωνα των μελών της αφαιρέθηκαν, τα ίδια υποβλήθηκαν σε έλεγχο και ενημερώθηκαν ότι η αντιπροσωπεία «τελεί υπό κράτηση και της απαγορεύεται η έξοδος από τη χώρα». Ο συντάκτης της έκθεσης ομολογεί ότι εκείνες τις ώρες «έγραφε μηχανικά στο χαρτί την προσευχή “Θεοτόκε Παρθένε”, ξανά και ξανά», επειδή δεν μπορούσε να κάνει τίποτε άλλο.

Τι βλέπουμε εδώ; Φόβο, καχυποψία, παρακολούθηση, πιέσεις, άγρυπνες νύχτες, σημειώματα αντί για προφορική επικοινωνία. Ας συμφωνήσουμε ότι όλα αυτά ελάχιστα θυμίζουν τον τρόπο με τον οποίο περιγράφεται η Σύνοδος των Αποστόλων στο βιβλίο των Πράξεων. Ας θυμηθούμε και τα λόγια του Αγίου Αποστόλου Ιωάννη του Θεολόγου: «Στην αγάπη δεν υπάρχει φόβος, αλλά η τέλεια αγάπη διώχνει τον φόβο, γιατί ο φόβος εμπεριέχει τιμωρία» (Α΄ Ιω. 4:18). Εκεί όπου όλοι οι συμμετέχοντες φοβούνται ο ένας τον άλλον, δεν υπάρχει ούτε αγάπη ούτε ελευθερία, πολύ περισσότερο δεν υπάρχει το Άγιο Πνεύμα, που πνέει όπου θέλει και όχι εκεί όπου Του υποδεικνύουν. Όλα αυτά, δηλαδή, μπορούν να χαρακτηριστούν ως το ακριβώς αντίθετο της αγάπης.

Ας επιστρέψουμε, λοιπόν, στο ερώτημα: μπορούμε να δεχθούμε ότι μέσα σε μια τέτοια ατμόσφαιρα πρέπει να γεννιέται μια Εκκλησία; Η απάντηση είναι απλή: σε διοικητικό, διπλωματικό ή πολιτικό επίπεδο μπορεί να αναγνωριστεί οτιδήποτε. Μια τέτοια αναγνώριση, όμως, δεν μεταδίδει τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Διότι η χάρη παρέχεται από τον Θεό και όχι με εντολές των αρχών ή των υπηρεσιών ασφαλείας.

Η αυτοκεφαλία που δόθηκε σε εκείνους που «δεν ήταν έτοιμοι»

Το πιο βαρύ σημείο της έκθεσης είναι, ίσως, εκείνο που μεταφέρει την τηλεφωνική συνομιλία του Πατριάρχη με τον Πρόεδρο. Ο Πατριάρχης λέει: «Η συμπεριφορά ενός και μόνο ανθρώπου αποδεικνύει ότι δεν είστε έτοιμοι για αυτοκεφαλία». Αξιοσημείωτο είναι ότι ο Πρόεδρος απαντά όχι με αναφορά στην πίστη, αλλά στον πόλεμο: εάν δεν πραγματοποιηθεί η Σύνοδος, ενδέχεται να υπάρξει στρατιωτική επέμβαση. Και ήδη την επόμενη ημέρα δίνεται η «αυτοκεφαλία».

Η Εκκλησία ποτέ δεν θεώρησε ότι τα χαρίσματα της χάριτος πρέπει να δίνονται «πριν να είναι αργά». Οι Απόστολοι στα Ιεροσόλυμα δεν βιάστηκαν· προηγήθηκε πολλή συζήτηση (Πράξ. 15:7). Οι Άγιοι Πατέρες στις Συνόδους συζητούσαν επί μήνες για κάθε λέξη, επειδή γνώριζαν ότι μια απόφαση που λαμβάνεται βιαστικά και υπό πίεση δεν προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα. Όταν, όμως, μια Σύνοδος συγκαλείται υπό την πίεση της κοσμικής εξουσίας και το επιχείρημα δεν είναι το όφελος της Εκκλησίας αλλά η πολιτική σκοπιμότητα, αυτό αποτελεί την καλύτερη μαρτυρία για το πόσο έτοιμοι ήταν οι ίδιοι οι συμμετέχοντες να λάβουν την τόσο πολυσυζητημένη αυτοκεφαλία. Η επιθυμία να οικοδομήσει κανείς, με τις δικές του δυνάμεις, έναν πύργο που να φτάνει στον ουρανό, χωρίς να περιμένει το θέλημα του Θεού, οδηγεί στη σύγχυση των γλωσσών (Γεν. 11:4) και όχι στον θρίαμβο της αλήθειας. Αντίθετα, η Πεντηκοστή άρχισε με υπομονετική και προσευχητική αναμονή του Αγίου Πνεύματος.

Η συνομιλία με τον πρέσβη που πρέπει να γνωρίζουν όλες οι Τοπικές Εκκλησίες

Στην έκθεση υπάρχει ένα περιστατικό που υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια του «ουκρανικού ζητήματος». Δεν μπορούμε να το παραλείψουμε, διότι αφορά κάθε Τοπική Εκκλησία.

Η αντιπροσωπεία του Πατριαρχείου επισκέπτεται τον πρέσβη της Τουρκίας. Ο πρέσβης εξηγεί ότι οι Τοπικές Εκκλησίες δεν είναι ίσες: οι «κύριες» Εκκλησίες είναι πέντε, ενώ οι υπόλοιπες, οι «πολύ νεότερες», «προέρχονται από τη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως» και, επομένως, δεν μπορούν να θεωρούνται ισότιμες. Στη συνέχεια προσθέτει ότι για το Πατριαρχείο «ήρθε η ώρα να δείξει την πραγματική του θέση σε ολόκληρη την Ορθοδοξία». Η αντιπροσωπεία, όπως καταγράφεται στην έκθεση, «θαύμασε τις ακριβείς εκκλησιολογικές γνώσεις του πρέσβη και αναγνώρισε την ορθότητα των λόγων του».

Είναι αναγκαίο να υπογραμμιστεί ακόμη μία φορά ότι για τον κίνδυνο του λεγόμενου «ανατολικού παπισμού», σύμφωνα με τον οποίο ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως θεωρείται «πρώτος άνευ ίσων», δεν μίλησαν μόνο εκπρόσωποι της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Μίλησαν γι’ αυτόν στη Σερβία, στη Βουλγαρία, στην Αντιόχεια, στην Πολωνία, στις Τσεχικές Χώρες και στη Σλοβακία, στο Άγιον Όρος. Μίλησαν θεολόγοι, επίσκοποι και μοναχοί. Επισήμαναν ότι η διδασκαλία περί «πρώτου άνευ ίσων» αντικαθιστά τη συνοδικότητα της Εκκλησίας με μια μονοπρόσωπη εξουσία που η Ορθοδοξία ποτέ δεν γνώρισε. Η απάντηση που λάμβαναν ήταν ότι πρόκειται για υπερβολή και ότι κανείς δεν αμφισβητεί την ισοτιμία των αυτοκέφαλων Εκκλησιών. Τώρα, όμως, διαβάζουμε ότι οι εκπρόσωποι της Κωνσταντινουπόλεως συμφωνούν πως δεν υπάρχουν ίσοι. Πώς πρέπει να εκλάβουμε αυτή τη συμφωνία; Ως έναν «διπλωματικό» χειρισμό ή ως θέση του ίδιου του Φαναρίου; Θα θέλαμε να ακούσουμε μια απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Ενδιαφέρον έχει επίσης το ποια γεωπολιτικά συμφέροντα εκφράζει ο πρέσβης της Τουρκίας με τις «εκκλησιολογικές» του αντιλήψεις, δεδομένου ότι ο ίδιος δεν είναι ορθόδοξος χριστιανός.

Πριν, όμως, δοθεί μια τέτοια απάντηση, ας θυμηθούμε ότι η ορθόδοξη εκκλησιολογία πηγάζει από το Ευαγγέλιο και όχι από τη διπλωματία. Εκεί ο Κύριος λέει στους μαθητές Του, που διαφωνούσαν για το πρωτείο: «Όποιος θέλει να γίνει μεγάλος ανάμεσά σας, ας είναι υπηρέτης σας» (Ματθ. 20:26). Όλες οι Τοπικές Εκκλησίες, παλαιές και νέες, είναι ισότιμες όχι επειδή έτσι συμφώνησαν μεταξύ τους, αλλά επειδή σε καθεμία τελείται η ίδια Ευχαριστία και είναι παρών ο ίδιος Χριστός. Εάν αυτό αρχίζει να αμφισβητείται ή να τίθεται υπό αμφιβολία, τότε το ζήτημα δεν αφορά πλέον την κατάσταση στην Ουκρανία, αλλά την ίδια τη συγκρότηση της Ορθοδοξίας.

«Βάπτισαν εκ νέου»

Στην έκθεση υπάρχουν και λόγια που δεν απευθύνονται στους ιεράρχες ή στις Εκκλησίες, αλλά σε ολόκληρο τον ορθόδοξο λαό της Ουκρανίας, ανεξάρτητα από τη δικαιοδοσία στην οποία θεωρεί ότι ανήκει.

Την επομένη της Συνόδου, ένας από τους εξάρχους, ενώ λειτουργεί στη Μονή του Αγίου Μιχαήλ, λέει ότι η Μητέρα Εκκλησία «βάπτισε εκ νέου τον ουκρανικό λαό». Ο συντάκτης της έκθεσης παρουσιάζει αυτή τη σκέψη ως ιδιαίτερα εύστοχη.

Ακόμη κι αν λάβουμε υπόψη τον πομπώδη τρόπο με τον οποίο διατυπώνεται η σκέψη στα ελληνικά, πρέπει να γνωρίζουμε τα όρια. Διότι η Εκκλησία ομολογεί στο Σύμβολο της Πίστεως «ἓν βάπτισμα εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν», ενώ ο Απόστολος λέει: «εἷς Κύριος, μία πίστις, ἓν βάπτισμα» (Εφ. 4:5).

Ο λαός μας δέχθηκε το Βάπτισμα στην κολυμβήθρα του Δνείπερου πριν από περισσότερα από χίλια χρόνια. Έκτοτε, κανένας άγιος, καμία Σύνοδος και κανένας Πατριάρχης δεν αμφισβήτησε αυτό το Βάπτισμα. Το να μιλά κανείς για «δεύτερο βάπτισμα» ενός λαού σημαίνει είτε ότι δεν κατανοεί τι λέει είτε ότι θεωρεί πως όλα όσα προηγήθηκαν της δικής του παρουσίας δεν έχουν καμία σημασία.

Στην ίδια έκθεση, εκπρόσωπος του Πατριαρχείου λέει στον εκπρόσωπο Τύπου της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Πατριαρχείου Κιέβου, Ευστράτιο Ζοριά, ότι η Μητέρα Εκκλησία, δηλαδή η Κωνσταντινούπολη, «διδάσκει, ενώ εσείς μαθαίνετε· δεν διαπραγματευόμαστε ως ίσοι». Λίγο αργότερα γράφει για την «κρυφή επιδίωξή» του: να επιτύχει τη διάλυση των ουκρανικών σχισματικών δομών —του Πατριαρχείου Κιέβου και της Ουκρανικής Αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας— πριν από την «Ενωτική Σύνοδο», ώστε η ουκρανική πλευρά να μην έχει πλέον «οδό υποχώρησης» και να είναι «δεσμευμένη». Αυτά δεν γράφονται για αντιπάλους, αλλά για εκείνους που δέχονταν σε εκκλησιαστική κοινωνία, στους οποίους υπόσχονταν Τόμο και τους οποίους στην πλατεία αποκαλούσαν «ενιαία Εκκλησία του ουκρανικού λαού». Μπορεί άραγε το οικοδόμημα της Εκκλησίας να στηριχθεί σε τέτοια δολιότητα; Ας δώσει ο καθένας τη δική του απάντηση.

Για τη σιωπή

Ας σημειώσουμε ότι έχουν περάσει αρκετές ημέρες από τη δημοσίευση της έκθεσης και το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως εξακολουθεί να σιωπά. Σιωπά και ο ιεράρχης στον οποίο αποδίδεται η σύνταξη του εγγράφου. Αυτή η σιωπή είναι πιο εύγλωττη από οποιαδήποτε διάψευση και είναι αδύνατον να περάσει απαρατήρητη.

Παράλληλα, δύσκολα μπορεί κανείς να μην παρατηρήσει ότι αυτή δεν είναι η πρώτη σιωπή του Φαναρίου που βιώνει η Εκκλησία μας.

Επί οκτώ χρόνια περιμέναμε έστω μία λέξη για τους ναούς που καταλήφθηκαν, για τους νόμους εναντίον της Εκκλησίας, για τους ενορίτες που ξυλοκοπήθηκαν, για τους ιερείς που δικάζονται, για τους μοναχούς που επιστρατεύονται, για τους πιστούς στους οποίους εξηγούν ότι ανήκουν στη «λάθος» Εκκλησία.

Δεν ακούστηκε ούτε μία λέξη καταδίκης. Οι πιστοί μας βιώνουν αυτή τη σιωπή εξαιρετικά οδυνηρά. Τώρα προστέθηκε σε αυτήν και η σιωπή για το πώς δημιουργήθηκε στην πραγματικότητα η «σωστή» εκκλησιαστική δομή της Ουκρανίας.

Ο Κύριος είπε: «Δεν υπάρχει τίποτε κρυφό που δεν θα γίνει φανερό, ούτε απόκρυφο που δεν θα γίνει γνωστό και δεν θα έρθει στο φως» (Λουκ. 8:17). Και τώρα βλέπουμε ότι το κρυφό έγινε φανερό. Το Ευαγγέλιο, όμως, μας λέει και κάτι άλλο: «Καθένας που πράττει το κακό μισεί το φως και δεν έρχεται στο φως, για να μην αποκαλυφθούν τα έργα του» (Ιω. 3:20). Με άλλα λόγια, η σιωπή μπροστά στο φως αποτελεί μια τέτοια απομάκρυνση από το φως. Μια απάντηση μπορεί να δοθεί ακόμη και με μία λέξη. Όσο, όμως, αυτή η λέξη δεν λέγεται, όλα τα υπόλοιπα λόγια για την «αγάπη της Μητέρας Εκκλησίας» προς τον ουκρανικό λαό χάνουν το νόημά τους.

Τι απομένει

Η έκθεση προς τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο δεν αλλάζει τίποτε στην κατάσταση της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η Εκκλησία μας εξακολουθεί να υφίσταται κάθε είδους πιέσεις, τα δικαστήρια συνεχίζουν να εξετάζουν την υπόθεση της απαγόρευσής της και οι ναοί συνεχίζουν να αφαιρούνται. Δεν περιμένουμε ότι μετά τη δημοσίευση του εγγράφου κάποιος θα μας επιστρέψει όσα μας στέρησε ή θα ζητήσει συγχώρεση. Δεν μιλούμε γι’ αυτό.

Μιλούμε για το ότι η Εκκλησία δεν μπορεί να δημιουργηθεί με μια απόφαση της εξουσίας, όπως δεν μπορεί και να καταστραφεί με μια δικαστική απόφαση. Είναι το μυστικό Σώμα του Χριστού, του Σωτήρα που σταυρώθηκε για τη σωτηρία μας. Η Εκκλησία οικοδομείται από το Άγιο Πνεύμα εκεί όπου υπάρχουν αγάπη, ελευθερία και ομοφροσύνη. Δεν οικοδομείται εκεί όπου υπάρχουν φόβος, καχυποψία και υπολογισμοί. Αυτό δεν είναι δική μας άποψη· είναι η μαρτυρία της Αγίας Γραφής και δύο χιλιάδων ετών εκκλησιαστικής ιστορίας.

Γι’ αυτό απευθυνόμαστε σε όλες τις Τοπικές Εκκλησίες, τόσο σε εκείνες που αναγνώρισαν τη δομή που δημιουργήθηκε τότε όσο και σε εκείνες που δεν την αναγνώρισαν, με μία παράκληση: διαβάστε αυτό το έγγραφο ως χριστιανοί, όχι ως δημοσιογράφοι ή διπλωμάτες. Αναρωτηθείτε αν αναγνωρίζετε σε όσα περιγράφονται την ενέργεια του Πνεύματος του Θεού. Και, εάν όχι, ας γίνει αυτό η αρχή ενός ανοιχτού πανορθόδοξου διαλόγου, τον οποίο όλοι περιμένουν και ο οποίος δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί.

Ενός διαλόγου, όμως, που δεν θα στηρίζεται στην πολιτική σκοπιμότητα, δεν θα υπακούει σε γεωπολιτικές επιταγές και δεν θα αποσκοπεί στην επιβεβαίωση νεοπαπικών φιλοδοξιών. Σκοπός του πρέπει να είναι η πραγματική θεραπεία όχι απλώς μιας πληγής, αλλά ενός έλκους που έχει ήδη σχηματιστεί, ενός όγκου του οποίου οι μεταστάσεις μπορούν να επεκταθούν και σε άλλα μέλη του σώματος της οικουμενικής Ορθοδοξίας.

Στους πιστούς μας, στον κλήρο και στους μοναχούς μας λέμε όσα λέγαμε όλα αυτά τα χρόνια. Μην ανταποδίδετε το κακό με κακό. Προσεύχεστε για εκείνους που σας διώκουν και σας καταριούνται. Διαφυλάξτε την ενότητα και μην αναζητείτε τη σωτηρία της Εκκλησίας στην απομάκρυνση από την αλήθεια και τους εκκλησιαστικούς κανόνες. Η αλήθεια του Θεού δεν χρειάζεται τις δικές μας προσπάθειες για να θριαμβεύσει. Χρειάζεται μόνο να μην απομακρυνθούμε από αυτήν. Γι’ αυτό η ελπίδα μας δεν βρίσκεται στην ανθρώπινη δύναμη, στις πολιτικές συνθήκες ή στις αποφάσεις των επίγειων αρχών, αλλά στον ίδιο τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος είπε: «Εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες, έως τη συντέλεια του κόσμου» (Ματθ. 28:20).