Ναυπάκτου Ἱερόθεος: Ὁ νοῦς στίς ἀσθένειες τοῦ ἐγκεφάλου

Ναυπάκτου Ἱερόθεος: Ὁ νοῦς στίς ἀσθένειες τοῦ ἐγκεφάλου

Στό πρῶτο Διεθνές Συμπόσιο γιά τόν Γέροντα Αἰμιλιανό τόν Σιμωνοπετρίτη, πού ἔγινε στήν Ἀθήνα (8-10 Μαΐου 2026) μοῦ δόθηκε ἡ εὐκαιρία νά πῶ ὅτι στόν Γέροντα Αἰμιλιανό μέ ἐνδιαφέρει, ὡς θεολόγο καί ποιμένα, τόσο ὁ ζωντανός θεολογικός λόγος του ὅταν μιλοῦσε, ὅσο κυρίως ὁ θεολογικός λόγος τῆς σιωπῆς, στά εἰκοσιπέντε χρόνια τῆς ἀσθενείας του.

Γιά τό θέμα αὐτό θά ἤθελα νά γράψω μερικές σκέψεις μου.

1. Νοῦς, διάνοια, λόγος

Ὁ ἄνθρωπος εἶναι ψυχοσωματικό ὄν, δηλαδή ἀποτελεῖται ἀπό ψυχή καί σῶμα. Ἀπό τήν πρώτη στιγμή τῆς συλλήψεως τοῦ ἀνθρώπου, «ἐξ ἄκρας συλλήψεως» λέμε στήν ὀρθόδοξη θεολογία ὑπάρχει ἡ ψυχή, ἡ ὁποία παραμένει στό σῶμα μέχρι τήν στιγμή τῆς ἐξόδου του ἀπό αὐτό καί ζῆ, μετά τόν θάνατο τοῦ σώματος, γιά νά ἐπανέλθη κατά τήν ἀνάσταση τῶν νεκρῶν.

Ἡ ψυχή τοῦ ἀνθρώπου ἔχει πολλές ἐνέργειες, ἤτοι τήν θρεπτική, τήν αὐξητική πού ζωοποιεῖ, αὐξάνει καί διατηρεῖ τό σῶμα, καί τήν λογική ἐνέργεια πού ἐνεργεῖ στόν ἐγκέφαλο καί γίνονται ὅλες οἱ ἐργασίες σέ αὐτόν πού ἔχουν σχέση μέ τόν λόγο, τήν μνήμη, τά συναισθήματα κ.ἄ. Συγχρόνως, ἡ ψυχή ἔχει καί τήν νοερή ἐνέργεια πού κινεῖται παράλληλα καί ἀνεξάρτητα ἀπό τήν λογική ἐνέργεια.

Κατά τήν πατερική παράδοση ὁ νοῦς ἔχει ἐμπειρία τοῦ Θεοῦ καί ὁ λόγος, χρησιμοποιώντας τόν ἐγκέφαλο, καταγράφει τίς ἐμπειρίες τοῦ νοῦ.

Αὐτό δέν λέγεται μόνο ἀπό τούς Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλά διατυπώθηκε κατά ἐκφραστικό τρόπο στούς ἀρχαίους, ἀλλά καί νεωτέρους φιλοσόφους. Οἱ Προσωκρατικοί φιλόσοφοι, ὅπως ὁ Παρμενίδης, ὁ Ἀναξαγόρας κ.ἄ. ὁμίλησαν γιά τήν ἐνέργεια καί παρουσία τοῦ νοῦ, ἀλλά καί οἱ μεταγενέστεροι Ἀττικοί φιλόσοφοι, ὅπως ὁ Ἀριστοτέλης, ὁμίλησε γιά τόν παθητικό καί ποιητικό νοῦ. Αὐτή ἡ διάκριση πέρασε σέ ὅλη τήν μετέπειτα φιλοσοφία καί ὁ κάθε φιλόσοφος τό χαρακτηρίζει μέ διαφορετικό τρόπο.

Στό ἔμβρυο καί τό βρέφος πρίν ἀναπτυχθῆ ὁ ἐγκέφαλος γιά νά παράγη τήν σκέψη, τόν λόγο, καί νά καταγράψη τίς ἐμπειρίες πού φέρουν οἱ αἰσθητές λειτουργίες, λειτουργεῖ ἡ νοερά ἐνέργεια (νοῦς). Κατά τόν ἅγιο Γρηγόριο τόν Παλαμᾶ ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου διακρίνεται ἀπό τήν αἴσθηση, τήν φαντασία, τήν δόξα (γνώμη) καί τήν διάνοια καί εἶναι «αὐτοτελής οὐσία καί καθ’ ἑαυτήν οὖσα ἐνεργητική» καί δέν ὑπάρχει κανένα ὄργανο τοῦ νοῦ. Ἀντίθετα, οἱ ἄλλες δυνάμεις τῆς ψυχῆς (αἴσθηση, φαντασία, δόξα, διάνοια) ἐνεργοῦν μέ πρῶτο ὄργανο «τοῦ ψυχικοῦ ἐν ἐγκεφάλῳ πνεύματος».

Γενικά, ἡ νοερά ἐνέργεια (νοῦς) μπορεῖ νά ταυτισθῆ μέ τήν λογική ἐνέργεια, τά πάθη καί τό περιβάλλον, καί αὐτό συνιστᾶ τήν πτωτική της κατάσταση, καί μπορεῖ νά ἀνεξαρτητοποιηθῆ ἀπό τό περιβάλλον, τά πάθη καί τήν λογική καί νά λειτουργῆ στήν καρδιά.

Σέ αὐτό τό σημεῖο βρίσκεται ὅλη ἡ ἡσυχαστική καί θεοπτική παράδοση τῆς Ἐκκλησίας πού κάνει λόγο γιά σκοτασμό καί φωτισμό τοῦ νοῦ, γιά πτωτική κατάσταση τοῦ νοῦ καί γιά ἔκστασή του, ὅτι δέν ἐξέρχεται ἀπό τό σῶμα, γιατί αὐτό εἶναι «δαιμονικό εὕρημα καί ἑλλήνων παίδευμα», κατά τόν ἅγιο Γρηγόριο τόν Παλαμᾶ, ἀλλά ἐξέρχεται ἀπό τό κοσμικό καί σαρκικό φρόνημα, εἰσέρχεται στήν καρδιά, μέ τήν ἁγιοπατερική ἔννοια (παθητικό μέρος τῆς ψυχῆς) καί ἀνέρχεται στόν Θεό, χωρίς νά ἀποδεσμεύεται ἀπό τό σῶμα. Αὐτή εἶναι ἡ ἐκστατική ἐμπειρία τοῦ νοῦ, ἡ ἐμπειρία τοῦ ἀκτίστου Φωτός.

Αὐτό τό γνωρίζουν ὅλοι οἱ ἡσυχαστές Πατέρες πού κινοῦνται, δραστηριοποιοῦνται, ταξιδεύουν, συμμετέχουν στίς ἱερές ἀκολουθίες, ἀκόμη καί ὁ λειτουργός Κληρικός τελεῖ τήν θεία Λειτουργία, καί φυσικά εἶναι ὑποχρεωμένος νά ἔχη συνείδηση τοῦ περιβάλλοντος κόσμου, νά τηρῆ τό τυπικόν τῆς Ἐκκλησίας, νά ψάλη, νά διαβάζη καί ὁ νοῦς του νά κινῆται ἀνεξάρτητα ἀπό τήν λογική.

Αὐτό γίνεται καί κατά τήν διάρκεια τοῦ ὕπνου. Γνωρίζουμε ὅτι ὁ ἐγκέφαλος, κατά τήν διάρκεια τοῦ ὕπνου δέν σταματᾶ νά λειτουργῆ, ἀλλά περνᾶ μέσα ἀπό διάφορες φάσεις καί δραστηριότητες.

Οἱ ἐπιστήμονες ὁμιλοῦν γιά τό ὅτι ὁ ὕπνος χωρίζεται ἀνάλογα μέ τήν ὕπαρξη ταχέων κινήσεων τῶν ματιῶν (Rapid Eye Movement) σέ δύο τύπους, στόν ὕπνο non-REM καί στόν ὕπνο REM. Στά διάφορα στάδια τοῦ ὕπνου non-REM, καί ἐντονώτερα στό στάδιο τοῦ βαθύ ὕπνου, μειώνεται ἡ δραστηριότητα τοῦ ἐγκεφάλου, παρατηροῦνται πιό ἀργά ἐγκεφαλικά κύματα, συνεχίζουν ὅμως καί διενεργοῦνται ὁρισμένες ἐσωτερικές ἐργασίες στόν ἐγκέφαλο. Στήν φάση τοῦ ὕπνου REM ὁ ἐγκέφαλος γίνεται πιό ἐνεργός, καί σέ αὐτήν τήν φάση ἐμφανίζονται τά ὄνειρα καί ὁ ἐγκέφαλος ἐπεξεργάζεται τά συναισθήματα, τίς μνῆμες καί ἐπεξεργάζεται τά δεδομένα πού θά ἀποθηκευτοῦν στήν μνήμη.

Αὐτό πού διδάσκει ἡ σύγχρονη ἐπιστήμη τό γνωρίζουν καλά οἱ ἡσυχαστές Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας. Ἐπειδή ἀγάπησαν τόν Χριστό, στόν Ὁποῖον στρέφουν ὅλη τήν ἡμέρα τήν σκέψη τους καί τήν προσευχή τους, γι’ αὐτό, κατά τήν διάρκεια τοῦ ὕπνου αἰσθάνονται τόν νοῦ νά προσεύχεται στήν καρδιά, κυρίως τότε πού ὑποστέλλονται οἱ κινήσεις τοῦ ἐγκεφάλου. Τότε αἰσθάνονται νά γίνεται μιά θεία Λειτουργία στήν καρδιά, καθ’ ὅλη τήν διάρκεια τοῦ ὕπνου. Αὐτό καταγράφεται σέ πολλά πατερικά καί ὑμνογραφικά κείμενα. Θά καταγράψω μερικά ἀπό αὐτά.

Στό Ἆσμα Ἀσμάτων γράφεται: «Ἐγώ καθεύδω καί ἡ καρδία μου ἀγρυπνεῖ» (Ἆσ. Ἀσμ. ε΄, 2) καί ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Σιναΐτης ἑρμηνεύει τό καθεύδω «διά τήν χρείαν τῆς φύσεως» καί τό ἀγρυπνεῖ «διά τό πλῆθος τοῦ ἔρωτος» (Ἰω. Κλίμαξ, λόγος Λ΄, παρ. θ). Μάλιστα, ὁ ἴδιος ἅγιος γράφει ὅτι ἐκεῖνος πού πραγματικά ἀγαπᾶ συνεχῶς φαντάζεται τό πρόσωπο τοῦ φιλουμένου καί αὐτό περιπτύσσεται ἐσωτερικά ἐνηδόνως. Καί συνεχίζει: «Ὁ τοιοῦτος οὐκέτι οὐδέ καθ’ ὕπνους ἠρεμεῖν τοῦ πόθου δύναται, ἀλλά κἀκεῖ τῷ ποθουμένῳ προσαδολεσχεῖ». Καί καταλήγει: «Οὕτως ἐπί σωμάτων, οὕτως ἐπί ἀσωμάτων πέφυκε γίνεσθαι» (Ἰω. Κλίμαξ, λόγος Λ΄, παρ. στ).

Αὐτή ἡ ἐσωτερική λειτουργία τοῦ νοῦ, κατά τήν διάρκεια τοῦ ὕπνου ἀνεξάρτητα ἀπό τίς λογικές κινήσεις τοῦ ἐγκεφάλου, φαίνεται σέ διάφορες προσευχές πού συνετάγησαν ἀπό ἁγίους ἀνθρώπους, καί σέ αὐτές ἐξέφρασαν τήν ἐμπειρία πού εἶχαν.

Στό Ἀπόδειπνο, πού εἶναι ἡ ἀκολουθία μετά τό δεῖπνο καί πρό τοῦ ὕπνου, ἐκφράζεται αὐτή ἡ πραγματικότητα. Στήν προσευχή στόν Χριστό, ἐν ὄψει τῆς «ἀναπαύσεως σώματος καί ψυχῆς», παρακαλοῦμε τόν Χριστό νά μᾶς δίνη «γρήγορον νοῦν, σώφρονα λογισμόν, καρδίαν νήφουσαν, ὕπνον ἐλαφρόν, καί πάσης σατανικῆς φαντασίας ἀπηλλαγμένον». Αὐτό λέγεται γιά τήν κατάσταση τοῦ ὕπνου, ὅπως φαίνεται ἀπό τά προηγούμενα καί τά ἑπόμενα, ἀφοῦ μετά λέγεται: «Διανάστησον δέ ἡμᾶς ἐν τῷ καιρῷ τῆς προσευχῆς». Ἄρα ἡ παράκληση γιά τόν «γρήγορον νοῦν, σώφρονα λογισμόν, καρδίαν νήφουσαν» εἶναι κατά τόν ἐλαφρόν ὕπνον, πού σημαίνει ὅτι κατά τήν διάρκεια τοῦ ὕπνου καί μάλιστα τοῦ ἐλαφροῦ, ἀφοῦ ὁ ἀσκητής καταλαβαίνει ὅτι ὁ νοῦς κινεῖται μέ γρήγορο ρυθμό καί ὁ λογισμός εἶναι σώφρον καί ἡ καρδία νήφει. Αὐτή εἶναι ἡ νοερά προσευχή πού γίνεται κατά τήν διάρκεια τοῦ ὕπνου.

Σέ προσευχή πού γίνεται κατά τήν ἀκολουθία τῆς γονυκλισίας τοῦ Ἑσπερινοῦ τῆς Πεντηκοστῆς (τῆς γονυκλισίας), μεταξύ τῶν ἄλλων, παρακαλοῦμε τόν Θεό νά ἀξιωθοῦμε «καί τό νυκτερινόν στάδιον ἀμέπτως διελθεῖν, ἀπειράστους κακῶν». Καί στήν συνέχεια λέγεται: «Καθήλωσον ἐκ τοῦ φόβου σου τάς σάρκας ἡμῶν καί νέκρωσον τά μέλη ἡμῶν τά ἐπί τῆς γῆς, ἵνα καί ἐν τῇ καθ’ ὕπνον ἡσυχίᾳ ἐμφαιδρυνώμεθα τῇ θεωρίᾳ τῶν κτισμάτων σου». Ἡ θεωρία τῶν κτισμάτων, κατά τήν διάρκεια τοῦ ὕπνου, εἶναι ἡ θεωρία «τοῦ λόγου τῶν ὄντων», ἡ θεωρία τῆς ἀκτίστου ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ στήν κτίση. Σαφῶς πρόκειται γιά τήν νοερά προσευχή πού γίνεται στήν καρδιά τοῦ ἀνθρώπου καί τότε πού τό σῶμα ἀναπαύεται, κατά τήν διάρκεια τοῦ ὕπνου.

Αὐτό δείχνει τό πῶς λειτουργοῦν οἱ δύο ἐνέργειες τῆς ψυχῆς, ἡ νοερά καί λογική ἐνέργεια, δηλαδή ὁ νοῦς καί ἡ διάνοια-λογική ὅταν ἡ ψυχή εἶναι συνδεδεμένη μέ τό σῶμα. Μετά τόν θάνατο, πού ἡ ψυχή ἀποδεσμεύεται ἀπό τό σῶμα, λειτουργεῖ ἡ νοερή ἐνέργεια, χωρίς νά λειτουργῆ ἡ λογική ἐνέργεια, ἀφοῦ δέν ὑπάρχει ὁ ἐγκέφαλος γιά νά διατυπώνη τόν λόγο. Ἄλλωστε, οἱ ἄγγελοι λέγονται νοερά πνεύματα, γιατί ἔχουν μόνο νοερή ἐνέργεια-νοῦ καί μέ αὐτόν ἀεννάως ὑμνοῦν καί δοξάζουν τόν Θεό.

2. Ἡ λειτουργία καί ἡ παραλειτουργία τοῦ ἐγκεφάλου

Ἡ ψυχή τοῦ ἀνθρώπου μέ την ζωτική ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ δίνει ζωή στό σῶμα διά τῆς λογικῆς ἐνεργείας της, ἡ ὁποία γιά νά λειτουργήση ἔχει ἀνάγκη τῶν λειτουργιῶν τοῦ ἐγκεφάλου.

Ὁ ἐγκέφαλος εἶναι τό κεντρικό ὄργανο τοῦ νευρικοῦ συστήματος, πού δέχεται τά ἐξωτερικά ἐρεθίσματα ἀπό τά περιφερικά νευρικά κύταρα, καί εἶναι κέντρο τῆς σκέψης, τῶν συναισθημάτων καί τῆς μνήμης. Ἀποτελεῖται ἀπό περίπου 86 δισεκατομμύρια νευρῶνες, πού σχηματίζουν τρισεκατομμύρια συνάψεις, πού εἶναι τά δίκτυα ἐπικοινωνίας. Τά νευροκύτταρα μέ τούς νευροδιαβιβαστές μεταφέρουν τίς πληροφορίες σέ ἄλλα μέρη τοῦ ἐγκεφάλου μέ ἕναν ἰδιαίτερο τρόπο, ἀφοῦ οἱ ἠλεκτρικές ὤσεις-ἐρεθίσματα προκαλοῦν ἀπελευθέρωση νευροδιαβιβαστῶν (χημικές ἑνώσεις) πού μέ τήν σειρά τους προκαλοῦν νέες ἠλεκτρικές ὤσεις στούς ἑπόμενους νευρῶνες κ.ὁ.κ Ἔτσι μέ αὐτόν τόν τρόπο στόν νεοφλοιό, στόν ἱππόκαμπο, καί στόν ἀμυγδαλοειδῆ πυρήνα, διενεργοῦνται οἱ ἀνώτερες γνωστικές καί νοητικές λειτουργίες, οἱ λειτουργίες τῆς μνήμης καί ἡ συναισθηματική τους ἐπεξεργασία.

Ὅμως, ὅπως ὅλα τά ὄργανα τοῦ σώματος, ἔτσι καί ὁ ἐγκέφαλος ὑφίσταται διάφορες βλάβες, ὁπότε ἤ παραλειτουργοῦν τά λεγόμενα «κέντρα» τοῦ ἐγκεφάλου ἤ δέν λειτουργοῦν καθόλου. Ἀπό τίς παθήσεις τοῦ ἐγκεφάλου ἐδῶ μᾶς ἐνδιαφέρει τό κῶμα, ἡ λεγόμενη ἄνοια, ἡ φυτική κατάσταση καί ὁ ἐγκεφαλικός θάνατος.

Τό κῶμα εἶναι μιά κατάσταση βαθειᾶς καί πλήρους ἀπώλειας τῆς συνείδησης καί δέν ὑπάρχει ἐπικοινωνία μέ τό περιβάλλον. Ὑπάρχει κάποια βασική ἐγκεφαλική λειτουργία, όπως ἡ αὐτόματη ἀναπνοή πού συνδέεται μέ τό ἐγκεφαλικό στέλεχος, καί πρόκειται γιά μιά κατάσταση πού μπορεῖ νά ἐξελιχθεῖ εἴτε στήν ἐπαναφορά στήν φυσιολογική κατάσταση, εἴτε σέ κατάσταση ἐλάχιστης συνείδησης, εἴτε καί στόν θάνατο. Τό χρονικό διάστημα παραμονῆς σέ κῶμα ποικίλει, μπορεῖ νά εἶναι καί μακροχόνιο, καί ἐξαρτᾶται ἀπό τό αἴτιο πού τό προκάλεσε.

Στήν ἄνοια δέν ὑπάρχει πλήρης ἀπώλεια συνείδησης, ὑπάρχει κάποια ἐπίγνωση καί ἐπικοινωνία μέ τό περιβάλλον, ἀλλά ἐπηρεάζονται κατά διάφορους βαθμούς οἱ ἀνώτερες νοητικές λειτουργίες, διότι ἐπηρεάζεται ἡ μνήμη, ἡ σκέψη, ὁ λόγος, ἡ συμπεριφορά. Ἡ ἄνοια εἶναι γενικός ὅρος, πού περιλαμβάνει ἕνα σύνολο συμπτωμάτων πού μπορεῖ νά διαφέρουν ἀνάλογα καί μέ τό αἴτιο τῆς ἄνοιας. Συχνότερο αἴτιο ἄνοιας εἶναι ἡ νόσος Alzheimer, χωρίς ὅμως νά ταυτίζεται μέ αὐτήν καί ὑπάρχουν καί ἄλλα ἤδη ἄνοιας (π.χ ἀγγειακή ἄνοια, κ.α). Βέβαια ἡ λέξη ἄνοια δέν ἀποδίδει πλήρως τήν κατάσταση, ὅπως τήν προσδιορίσαμε προηγουμένως, διότι ὁ νοῦς κινεῖται ἀνεξάρτητα ἀπό τίς σκέψεις τοῦ ἐγκεφάλου. Ὡς ἀσθένεια τῆς ἄνοιας καλεῖται ἡ ἐξασθένηση τῆς διανοητικῆς ἐνέργειας, ὁπότε ἡ λέξη ἄνοια προέρχεται ἀπό τήν διάνοια-λογική καί ὄχι ἀπό τόν νοῦ, πού εἶναι ἀνεξάρτητος ἀπό τίς διανοητικές λειτουργίες τοῦ ἐγκεφάλου. Γενικά, αὐτές οἱ ἀσθένειες εἶναι ἐκφυλιστικές ἀσθένειες τοῦ ἐγκεφάλου.

Ἡ φυτική κατάσταση εἶναι μιά σοβαρή ἐγκεφαλική βλάβη, κατά τήν ὁποία ὁ ἐγκεφαλικός φλοιός χάνει τήν συνείδηση καί τήν ἐπαφή μέ τό περιβάλλον, ἐνῶ τό ἐγκεφαλικό στέλεχος, πού ἐλέγχει τήν ἀναπνοή, τόν καρδιακό παλμό, τούς κύκλους ὕπνου καί ἐγρήγορσης, λειτουργεῖ. Στήν κατάσταση αὐτή ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νά φαίνεται ὅτι ἀντιδρᾶ σέ μερικά ἐρεθίσματα ἀλλά εἶναι ἕνα «φυτό».

Ὁ ἐγκεφαλικός θάνατος εἶναι ἡ πλήρης καί μή ἀναστρέψιμη παύση ὅλων τῶν λειτουργιῶν τοῦ ἐγκεφάλου, συμπεριλαμβανομένου τοῦ ἐγκεφαλικοῦ στελέχους, τό ὁποῖο ἐλέγχει τήν ἀναπνοή καί, βεβαίως, τήν λειτουργία τῶν πνευμόνων καί τῆς καρδιᾶς. Σέ αὐτήν τήν περίπτωση ὁ ἄνθρωπος δέν μπορεῖ νά ἀναπνεύση μόνος του καί γι’ αὐτό ἄν δέν συνδεθῆ μέ μηχανική ὑποστήριξη πεθαίνει.

Τά ὅρια μεταξύ κώματος, ἄνοιας, φυτικῆς καταστάσεως καί ἐγκεφαλικοῦ θανάτου εἶναι μέν προσδιορίσιμα, δέν εἶναι ὅμως πάντα τελείως ξεκάθαρα καί μπορεῖ νά μεταβάλλονται.

Σέ ὅλες αὐτές τίς περιπτώσεις ὁ νοῦς-νοερά ἐνέργεια, ἐφ’ ὅσον ἡ ψυχή παραμένει στό σῶμα, ὑπάρχει καί λειτουργεῖ μέσα στόν ἄνθρωπο. Ἄν ὁ νοῦς ἦταν φωτισμένος ἀπό τήν Χάρη τοῦ Θεοῦ, πού σημαίνει ὁ ἄνθρωπος εἶχε μάθει τήν νοερά προσευχή, τότε σέ αὐτές τίς καταστάσεις ὁ νοῦς λειτουργεῖ ἀποδοτικά, χωρίς νά δεσμεύεται ἀπό τίς αἰσθήσεις, τήν λογική, τά πάθη καί τό περιβάλλον καί χωρίς νά μπορεῖ νά διατυπώνη τήν κατάσταση τήν ὁποία ζῆ. Ἄν ἦταν σκοτισμένος παραμένει ἀνενέργητος κατά Θεόν.

3. Παραδείγματα ἀσθενῶν

Εἶναι ἐνδιαφέρον νά δοῦμε τό πῶς λειτουργεῖ ὁ νοῦς σέ ἀσθενεῖς πού ἔχουν κάποια πάθηση στόν ἐγκέφαλο, ὕστερα ἀπό κάποια ἀσθένεια, ὅπως ἐγκεφαλικό ἐπεισόδιο, τραυματισμό, γήρανση τοῦ σώματος κ.ἄ. Προσωπικά μοῦ δόθηκε ἡ δυνατότητα νά παρακολουθήσω μερικές τέτοιες περιπτώσεις πού θά ἀναφέρω.

Τό πρῶτο περιστατικό εἶναι ἡ περίπτωση τοῦ ἁγίου Καλλινίκου Μητροπολίτου Ἐδέσσης, Πέλλης καί Ἀλμωπίας, πού ἦταν Γέροντάς μου. Ἤμουν κοντά του σέ ὅλα τά στάδια τῆς ἀσθενείας του, ἀπό τήν ἐγχείρηση στόν ἐγκέφαλο μέχρι τίς τελευταῖες στιγμές τῆς ζωῆς του.

Μετά τήν ἐγχείρηση στόν ἐγκέφαλο γιά τήν ἀφαίρεση τοῦ ὄγκου ἔγινε ἐσωτερική αἱμορραγία καί χρειάσθηκε νά γίνη νέα ἐπέμβαση γιά νά καθαρισθῆ τό αἷμα. Βρισκόταν σέ κῶμα, χωρίς νά γνωρίζουν οἱ γιατροί ἄν θά ἐπανέλθη στήν κατάσταση τῆς συνείδησης ἤ ἄν θά παραμείνη σέ φυτική κατάσταση ἤ ἄν ἐπιδεινωθῆ ἀκόμη περισσότερο. Εἶχε διασωληνωθῆ, πού σημαίνει ἀνέπνεε μέ ὑποστηρικτικά μηχανήματα. Μετά ἀπό 4-5 ἡμέρες οἱ γιατροί διαπίστωσαν, χωρίς νά φαίνεται ἐξωτερικά, ὅτι ἀρχίζει νά ξυπνᾶ, ἀπό τίς κόρες τῶν ὀφθαλμῶν πού ἀντιδροῦσαν στό φῶς καί ἀπό τά ἀντανακλαστικά τοῦ κερατοειδοῦς. Καί ὄντως ἐπανῆλθαν πλήρως οἱ αἰσθήσεις του, μᾶς ἀνεγνώριζε, ὁμιλοῦσε, εἶχε πλήρη συνείδηση. Αὐτή ἡ κατάσταση στήν ὁποία βρισκόταν γιά μερικές ἡμέρες ἦταν τό κῶμα.

Ἀμέσως, ὅταν ἐπανῆλθαν οἱ αἰσθήσεις του καί ἡ συνείδησή του, ἦταν κατανυκτικότατος, ἐξέφραζε τήν αὐτομεμψία, μᾶς διηγεῖτο κάποιες καταστάσεις πού ἔβλεπε, κατά τήν διάρκεια τοῦ κώματος, ἐπανελάμβανε ὅλη τήν ἡμέρα χωρία ἀπό τήν Ἁγία Γραφή, κυρίως μία ἡμέρα ἐπανελάμβανε τό χωρίο τοῦ Ἀποστόλου Παύλου: «Ὅταν ὁ Χριστός φανερωθῇ, ἡ ζωή ἡμῶν, τότε καί ὑμεῖς σύν αὐτῷ φανερωθήσεσθε ἐν δόξῃ» (Κολ. γ΄, 4), δοξολογοῦσε συνέχεια τόν Θεό, ἦταν εὐγνώμων στούς ἀνθρώπους, ἔδειχνε ἀγάπη σέ ὅλους, ἐξέφραζε τήν βαθυτάτη ταπείνωσή του, ἑτοίμαζε νοερά ὅλη τήν ἡμέρα κηρύγματα πού θά ἔκανε κλπ.

Ἐπειδή ἤμουν κοντά του δεκαπέντε (15) χρόνια, ὁμολογῶ ὅτι, κατά τήν διάρκεια τῆς ἀσθενείας του, μετά τήν ἐπάνοδό του ἀπό τό κῶμα, φάνηκε ἔντονα ὁ ἐσωτερικός του κόσμος, πού κρυβόταν, κατά τήν διάρκεια τῆς ποιμαντικῆς του διακονίας, τότε ἦταν πράγματι ἕνας ἄγγελος τοῦ Θεοῦ.

Τό δεύτερο παράδειγμα εἶναι τοῦ Πρωτοπρεσβυτέρου π. Κωνσταντίνου Στρατηγοπούλου. Ἦταν γνωστός Κληρικός σέ πολλούς ἀνθρώπους στήν Ἀθήνα μέ μεγάλη ποιμαντική δράση, συνδυάζοντας θεία Λειτουργία, ἱερές Ἀκολουθίες, ὁμιλίες καί μοναχισμό. Κάποια ἡμέρα, ἐνῶ ἑτοιμαζόταν νά λειτουργήση ἔπαθε ἕνα ἐγκεφαλικό ἐπεισόδιο, ἔχασε τίς βασικές του αἰσθήσεις, νόμιζε ὅτι εἶχε πεθάνει, ὅτι δέν ἀνῆκε σέ αὐτόν τόν κόσμο. Αὐτό, ὅταν ἀνένηψε, τό ἀπεκάλεσε «μεγάλη νύχτα». Ὅταν ἀνένηψε ἔγραψε ἕνα μικρό πόνημα, μέ τίτλο «πόνου πονήματα» καί ὑπότιτλο «ἀπό τήν δράση στό μυστήριο τοῦ Ἡσυχασμοῦ», καί πρόκειται γιά μιά «βιωματική ἀφήγηση».

Τήν περίοδο αὐτή τῆς ἀσθενείας του τήν χαρακτηρίζει «μεγάλη νύχτα» πού «φῶς δέν φαινόταν. Τό σῶμα δέν εἶχε δυνάμεις γιά νά ἐκτελεῖ στοιχειώδεις λειτουργίες. Οἱ σωματικές μετακινήσεις γίνονταν μέ τήν μορφή δεματικῆς μεταφορᾶς. Τό μόνο πού ἔβλεπα ἐπί ἀτελείωτες ὧρες ἦταν ἡ ἄσπρη ὀροφή τοῦ θεραπευτηρίου στό ὁποῖο βρισκόμασταν. Κι ἀπό ὅ,τι φαίνεται δέν ὑπῆρχε ἴχνος ἐντολῆς πού νἄρχεται ἀπό τόν ἐγκέφαλο».

Γράφει ὅτι κάποια στιγμή ὁ ἐγκέφαλος ἄρχισε νά λειτουργῆ, «λέγοντας μέσα μου ἁπλῶς τήν εὐχή, στάθηκα ὄρθιος». Καί ἀργότερα ὅταν ἐπανῆλθε διερωτᾶτο: «Ἦταν ἄραγε αὐτό πού λέει ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς: "Ἡ λειτουργία τῆς νοερᾶς ἐνεργείας καί νοερᾶς οὐσίας;"».

Πρίν τήν «μεγάλη αὐτή νύχτα» πού πέρασε ἦταν «σέ μιά ἀκραιφνῆ δράση», μέ ἀκολουθίες, θεία Λειτουργία, ἐξομολογήσεις, κατηχήσεις, ὁμιλίες, διακονία σέ Ἐκκλησιαστικές Ὑπηρεσίες τῆς Ἱερᾶς Συνόδου. Μετά πού ἐπανῆλθε ἀπό τήν «μεγάλη αὐτή νύχτα» κατάλαβε ἔντονα τήν ἀξία τοῦ ἱεροῦ ἡσυχασμοῦ.

Γράφει στό σημαντικό καί ἀποκαλυπτικό αὐτό πόνημα: «Ἐκεῖ, μέσα στήν ἀπόγνωση τῆς αἰσθήσεως τοῦ ζωντανοῦ νεκροῦ, ἀναδύθηκε ἡ ἀνάγκη τῆς στροφῆς τοῦ νοῦ πρός τόν Θεό. Τό μόνο πού ἔμενε ὡς κυρίαρχο γεγονός. Ἦταν σάν νά εἶχα ἀνακαλύψει τό ἀεικίνητο πού ἔψαχναν οἱ ἀρχαῖοι καί οἱ νέοι ἐπιστήμονες».

Ἐπίσης, γράφει γιά τήν νηπτική καί ἡσυχαστική μέθοδο πού ἀνεκάλυψε ἐκείνη τήν περίοδο: «Αὐτόν τόν τρόπο ἀνακάλυψα, πρακτικά στό ἥσυχο δωμάτιο τῆς θεραπείας μου. Ἐπί ὧρες καί μέρες, τό μόνο πού μποροῦσα νά δῶ ἦταν ἡ ὀροφή τοῦ δωματίου μου. Τό μόνο πού μοῦ ἔμεινε ἦταν ἡ εὐχή. Οἱ πολύωρες κοσμικές ἐνασχολήσεις δέν μοῦ εἶχαν δώσει εὐκαιρία νά στρέψω τόν νοῦ μου στήν νηπτική μέθοδο».

Τό τρίτο παράδειγμα εἶναι τῆς Γερόντισσας Γαλακτίας ἀπό τήν Πόμπια Κρήτης. Τήν γνώρισα κατά τήν διάρκεια τῆς ὑγείας της, καί ἦταν μιά γυναίκα μέ σῶες τίς αἰσθήσεις της, ἔξυπνη, ἀλλά ταυτοχρόνως εἶχε καί ἀνεπτυγμένη τήν νοερά ἐνέργεια, μέ τήν ὁποία ἔβλεπε ἀγγέλους, ἁγίους, τήν Ὑπεραγία Θεοτόκο, τόν Χριστό, τήν οὐράνια θεία Λειτουργία, τό Φῶς τοῦ Θεοῦ. Ὅλα αὐτά τά ἔκρυβε μέ τήν ταπείνωσή της καί μέ τήν ἐνέργεια τῆς λογικῆς, δηλαδή μέ τόν τρόπο πού ἐκφραζόταν. Εἶχε προφητικά χαρίσματα καί τά ἔκρυβε.

Ὅταν, ὅμως, ἀπό τά ἀλλεπάλληλα ἐγκεφαλικά ἐπεισόδια ἔπαθαν βλάβες διάφορα κέντρα τοῦ ἐγκεφάλου καί δέν θυμόταν ἀνθρώπους, ἡμερομηνίες κλπ., τότε, ἐκδηλώθηκε ἀκόμη περισσότερο ἡ νοερά ἐνέργεια, καί ἔβλεπε τά πάντα μέ μιά τηλεόραση, ὅπως ἔλεγε, πού τῆς τήν ἔδωσε ὁ Θεός στήν καρδιά της. Ἔβλεπε τά ἀόρατα ἀπό τούς λογικούς ἀνθρώπους, εἰσέδυε μέσα στήν καρδιά τῶν ἐπισκεπτῶν της, συμμετεῖχε στήν οὐράνια θεία Λειτουργία κ.ἄ. Ἴσχυε στήν περίπτωση αὐτή ὁ λόγος τοῦ Ἀποστόλου Παύλου: «Εἰ καί ὁ ἔξω ἡμῶν ἄνθρωπος διαφθείρεται, ἀλλ᾿ ὁ ἔσωθεν ἀνακαινοῦται ἡμέρᾳ καί ἡμέρᾳ» (Β΄ Κορ. δ΄, 16).

Στίς περιπτώσεις αὐτές γίνεται ὅ,τι συμβαίνει καί στά βρέφη, πρίν ἀναπτυχθοῦν οἱ λειτουργίες τοῦ ἐγκεφάλου καί μπορεῖ ὁ νοῦς τους νά βλέπη ἀγγέλους, τόν Θεό, τούς ἁγίους, τήν θεία Χάρη πού ὑπάρχει μέσα στήν θεία Λειτουργία, τήν Ἐκκλησία.

4. Γέροντας Αἰμιλιανός στήν περίοδο τῆς σιωπῆς του
Νομίζω ὅτι σέ μιά παρόμοια κατάσταση βρέθηκε γιά πολλά χρόνια ὁ Γέροντας Αἰμιλιανός. Ἦταν δραστήριος πνευματικός πατέρας καί Ἡγούμενος τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Σιμωνόπετρας, καί πνευματικός καθοδηγητής πολλῶν μοναχῶν καί πνευματικῶν πατέρων, ἱδρυτής τοῦ Ἱεροῦ Ἡσυχαστηρίου Εὐαγγελισμοῦ τῆς Θεοτόκου Ὀρμύλιας Χαλκιδικῆς, ἀλλά καί Μοναστηρίων ἐντός καί ἐκτός Ἑλλάδος, καί ἔπειτα γιά εἴκοσι πέντε περίπου χρόνια ἔπεσε σέ βαθυτάτη σιωπή.

Ὅπως ὅταν ἦταν ἐνεργός ἀσκοῦσε τήν νοερά προσευχή καί τόν θεολογικό λόγο, γι’ αὐτό καί ὁμιλοῦσε γι’ αὐτό, ἔτσι καί κατά τήν διάρκεια τῆς πολυχρόνιας σιωπῆς του, ἀσφαλῶς, θά ἀσκοῦσε τήν νοερά ἐνέργεια. Γιατί ὅταν ἐνεργοποιηθῆ καί φωτισθῆ ἡ νοερά ἐνέργεια, αὐτενεργεῖται στόν ὕπνο, ἀκόμη καί στίς ἀσθένειες τοῦ ἐγκεφάλου. Διασώζονται οἱ λόγοι του πού ἐκφωνοῦσε στίς Ἀδελφότητες τῶν Ἱερῶν Μονῶν, ἀλλά κανείς δέν γνωρίζει τούς θεολογικούς λόγους του, κατά τήν διάρκεια τῆς μαρτυρικῆς καί θεολογικῆς σιωπῆς του. Ἔχουμε βεβαιότητα ὅτι αὐτήν τήν περίοδο ἡ νοερά ἐνέργειά του ἐκινεῖτο, ὅπως γίνεται στούς ἀσκητές, ἀκόμη περισσότερο, κατά τήν διάρκεια τοῦ βραδυνοῦ ὕπνου. Οἱ μοναχοί πού ἦταν κοντά του μποροῦν νά ὁμιλήσουν γι’ αὐτό.

Ἡ περίπτωση τοῦ Ἰώβ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης μᾶς δείχνει ὅτι ὁ Θεός ἐπέτρεψε τίς σωματικές δοκιμασίες, γιατί ἤθελε νά ἐνεργοποιηθῆ ἡ νοερά ἐνέργεια, μέ τήν ὁποία δόξαζε τόν Θεό. Αὐτό γίνεται, συνήθως, μέ τούς πειρασμούς τῆς ἀσθένειας, δηλαδή ἄν ὑπάρχη πνευματική προδιάθεση, ἐνεργοποιεῖται πολύ δυνατά ἡ νοερά ἐνέργεια (νοῦς).

Δέν γνωρίζω τά ἰατρικά δεδομένα τοῦ μακαριστοῦ Γέροντος Αἰμιλιανοῦ, ἀπό τί ἀκριβῶς ἔπασχε, ἀλλά ἐκεῖνο πού μέ ἐνδιαφέρει ὡς θεολόγο καί Κληρικό εἶναι αὐτός ὁ κόσμος τοῦ Γέροντος Αἰμιλιανοῦ, κατά τήν διάρκεια τῆς θεολογικῆς σιωπῆς του. Φυσικά, δέν μπορῶ νά ὑποθέσω τίποτε, ἀλλά θά περίμενα ἄν «ξυπνοῦσε» νά μᾶς ἀποκάλυπτε τόν «ἔσω ἄνθρωπον» καί τίς «λειτουργίες» του αὐτῆς τῆς περιόδου. Θά ἦταν ἐνδιαφέρον νά ἀκούγαμε τίς ἐμπειρίες του καί τόν θεολογικό λόγο του, σίγουρα αὐτά πέρασαν στήν αἰωνιότητα.

Ἐπειδή αὐτά δέν τά γνωρίζουμε, ἀλλά εἶναι γνωστά στόν Θεό, ἐμεῖς παραμένουμε στό ὅτι αὐτά γιά τά ὁποῖα μιλοῦσε, κατά τήν διάρκεια τῆς ποιμαντικῆς του διακονίας, θά τά ζοῦσε μέ ἐμφανέστερο τρόπο, κατά τήν διάρκεια τῆς θεολογικῆς του σιωπῆς, ὅταν ἔπαθε βλάβη ὁ ἐγκέφαλός του. Μερικά ἀπό αὐτά θά τά γνωρίζουν ὅσοι τόν διακονοῦσαν ἤ ὅσοι τόν πλησίαζαν, καί, φυσικά, ὅλα θά ἀποκαλυφθοῦν κατά τόν Μέλλοντα αἰῶνα. Νά ἔχουμε τήν εὐχή του.

Η Ι.Μ. Ναυπάκτου για την αναγόρευση του Σεβασμιωτάτου

πηγή: Ιερά Μητρόπολη Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου

Читайте также