Σεραφείμ Ρόουζ: Α' ΜΕΡΟΣ της 4ης Διάλεξης - Ο Διαφωτισμός Ι

Φωτογραφία: Αρχείο ΕΟΔ

Η ΕΟΔ συνεχίζει να δημοσιεύει τις 13 διαλέξεις του π. Σεραφείμ Ρόουζ σε μετάφραση του Γεώργιου Τρακάκη, Επιστήμονα Υλικών Δρ. Επιστήμης και Τεχνολογίας Πολυμερών, Πάτρα. Ένα Ορθόδοξο Μάθημα Επιβίωσης: κατανοώντας την αποστασία του Δυτικού πολιτισμού μέσα από την Ορθόδοξη πίστη.

4η Διάλεξη - Α' ΜΕΡΟΣ -Ο ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ Ι

Εισαγωγή

Τώρα φτάνουμε στην περίοδο που βρίσκεται ανάμεσα στην Αναγέννηση και στους νεότερους χρόνους και έχει μια δική της, ξεχωριστή ουσία. Σε ένα από τα κλασικά έργα γι’ αυτή την περίοδο με τίτλο Το Ευρωπαϊκό Πνεύμα[1] ο Πωλ Χάζαρντ δηλώνει: Σ’ αυτή την περίοδο

«…έλαβε χώρα μια ηθική σύγκρουση στην Ευρώπη. Το διάστημα ανάμεσα στην Αναγέννηση —της οποίας αποτελεί άμεσο απόγονο— και τη Γαλλική Επανάσταση, για την οποία σφυρηλατούσε τα όπλα της, συνιστά μια εποχή που δεν υπολείπεται καμίας άλλης σε ιστορική σημασία».

Αυτή είναι η κλασική εποχή της νεότερης Ευρώπης. Ο συγγραφέας συνεχίζει:

«Ο κλασικός νους, έχοντας τη συνείδηση της δύναμής του, αγαπά την σταθερότητα, μάλιστα, αν ήταν δυνατόν, θα ήταν ο ίδιος σταθερότητα. Τώρα που η Αναγέννηση και η Μεταρρύθμιση —τι μεγάλες περιπέτειες!— είχαν τελειώσει, είχε έρθει ο καιρός για έναν διανοητικό απολογισμό, για μια πνευματική “αναδίπλωση”. Η πολιτική, η θρησκεία, η κοινωνία, η τέχνη — όλα είχαν σωθεί από τα νύχια των αρπακτικών επικριτών. Η ναυαγισμένη βάρκα της ανθρωπότητας είχε επιτέλους βρει λιμάνι. Μακάρι να έμενε εκεί για πολύ! Πολύ! Μάλιστα, ας έμενε εκεί για πάντα! Η ζωή ήταν τώρα κάτι κανονικό, καλοτακτοποιημένο. Γιατί λοιπόν να βγει κανείς έξω από αυτό το ευτυχές περίβλημα και να κινδυνεύσει με συναντήσεις που θα μπορούσαν να ταράξουν τα πάντα; Το Μεγάλο Πέραν κοιταζόταν με ανησυχία· θα μπορούσε να περιέχει κάποια δυσάρεστα απρόοπτα. Μάλιστα, θα ήθελαν τον ίδιο τον Χρόνο να τον σταματήσουν, αν μπορούσαν να ανακόψουν την πορεία του. Στις Βερσαλλίες, ο επισκέπτης σχημάτιζε την εντύπωση ότι ακόμη και τα νερά είχαν παγώσει στη ροή τους· πιασμένα και τιθασευμένα, στέλνονταν ξανά προς τα πάνω, και πάλι, σαν να προορίζονταν να υπηρετούν αυτό το καθήκον για πάντα».

Η περίοδος ανάμεσα στην Αναγέννηση και στους νεότερους χρόνους είναι η πρώτη πραγματική προσπάθεια να γίνει μια αρμονική σύνθεση όλων των νέων δυνάμεων που είχαν απελευθερωθεί από τον μεσαιωνικό και αναγεννησιακό και μεταρρυθμισμένο άνθρωπο. Αλλά η προσπάθεια αυτή ήταν να γίνει χωρίς να χαθεί ένα πνευματικό υπόβαθρο κάποιου είδους χριστιανισμού. Γι’ αυτό και είναι εντελώς διαφορετική από αυτό που επιχειρείται σήμερα: η σύνθεση χωρίς χριστιανισμό, ή μάλλον με χριστιανισμό πολύ πιο “αραιωμένο”. Θα εξετάσουμε διάφορες πλευρές αυτής της αρμονίας και θα βρούμε επίσης τους λόγους για τους οποίους δεν μπόρεσε να διαρκέσει.

Η πρώτη όψη αυτής της νέας κλασικής εποχής, αυτής της νέας αρμονίας, είναι η κυριαρχία της επιστημονικής κοσμοθεωρίας, η οποία έλαβε τη μορφή της “κοσμικής μηχανής” του Ισαάκ Νεύτωνα[2] (πέθανε, νομίζω, στη δεκαετία του 1720· το μεγάλο του βιβλίο κυκλοφόρησε στη δεκαετία του 1690).

«Η εποχή του Νεύτωνα —η πρώιμη εποχή του Διαφωτισμού— είναι όταν η επιστήμη και η ορθολογική θρησκεία έμοιαζαν να συμφωνούν ότι όλα ήταν σωστά με τον κόσμο, και οι τέχνες άνθισαν με τρόπο που δεν θα άνθιζαν ποτέ ξανά στη Δύση. Πριν από αυτή την εποχή η Δύση είχε γνωρίσει αρκετούς αιώνες διανοητικής ζύμωσης, ακόμη και χάους, καθώς η μεσαιωνική ρωμαιοκαθολική σύνθεση κατέρρεε και νέες δυνάμεις έκαναν αισθητή την παρουσία τους και οδηγούσαν σε θερμές αντιπαραθέσεις και αιματηρούς πολέμους».

Οι θρησκευτικοί πόλεμοι ουσιαστικά τελείωσαν το 1648, με το τέλος του Τριακονταετούς Πολέμου, που στην πραγματικότητα ερήμωσε τη Γερμανία και, πρακτικά, την κατέστρεψε για δύο αιώνες.

«Ο Προτεσταντισμός είχε επαναστατήσει ενάντια στην πολυπλοκότητα και διαφθορά του Ρωμαιοκαθολικισμού· υπήρξε μια αναγέννηση της αρχαίας παγανιστικής σκέψης και τέχνης· ένας νέος ανθρωπισμός είχε ανακαλύψει τον φυσικό άνθρωπο και είχε σπρώξει την ιδέα του Θεού ολοένα και περισσότερο στο παρασκήνιο· και —το πιο σημαντικό για το μέλλον— η επιστήμη αντικατέστησε τη θεολογία ως το πρότυπο της γνώσης. Και η μελέτη της φύσης και των νόμων της φάνηκε να είναι η σημαντικότερη πνευματική ενασχόληση.

«Κατά τον 17ο και τις αρχές του 18ου αιώνα, ωστόσο, επιτεύχθηκε μια ορισμένη ισορροπία και αρμονία στη δυτική σκέψη. Ο χριστιανισμός δεν είχε, τελικά, ανατραπεί από τις νέες ιδέες»

—στην επόμενη διάλεξη θα δούμε τι είδους χριστιανισμός ήταν αυτός—

«αλλά μάλλον προσαρμόστηκε στο νέο πνεύμα. Και οι δυσκολίες και αντιφάσεις των νεότερων νατουραλιστικών και ορθολογιστικών ιδεών δεν είχαν ακόμη γίνει αισθητές. Ιδίως στα πιο διαφωτισμένα μέρη της δυτικής Ευρώπης —στην Αγγλία, τη Γαλλία και τη Γερμανία— σχεδόν έμοιαζε πως είχε έρθει μια χρυσή εποχή, ειδικά σε αντίθεση με τους θρησκευτικούς πολέμους που είχαν ερημώσει αυτές τις χώρες μέχρι τα μέσα του δέκατου έβδομου αιώνα. Ο διαφωτισμένος άνθρωπος πίστευε σε έναν Θεό του οποίου η ύπαρξη μπορούσε να αποδειχθεί ορθολογικά και σε μια φυσική θρησκεία· ήταν ανεκτικός προς τις πεποιθήσεις των άλλων· και ήταν πεπεισμένος ότι όλα στον κόσμο μπορούσαν να εξηγηθούν από τη σύγχρονη επιστήμη, της οποίας τις τελευταίες ανακαλύψεις και προόδους παρακολουθούσε με ενθουσιασμό. Ο κόσμος θεωρούνταν ως μια απέραντη μηχανή σε διαρκή κίνηση, της οποίας κάθε κίνηση μπορούσε να περιγραφεί μαθηματικά. Ήταν ένα μεγάλο, αρμονικό σύμπαν, οργανωμένο όχι ιεραρχικά, όπως στον Μεσαίωνα ή στη ορθόδοξη σκέψη, αλλά ως ένα ομοιόμορφο μαθηματικό σύστημα. Το κλασικό έργο που εκφράζει αυτές τις ιδέες, τα Mathematica Principia του Νεύτωνα, έγινε δεκτό με καθολικό ενθουσιασμό όταν εμφανίστηκε το 1687, δείχνοντας ότι ο μορφωμένος κόσμος εκείνης της εποχής ήταν πλήρως ώριμος για αυτό το νέο ευαγγέλιο»

Ένα άλλο κλασικό έργο περί της νεότερης σκέψης, το Η διαμόρφωση της σύγχρονης σκέψης[3] του Ράνταλ, πραγματεύεται μερικά από τα στοιχεία που εισήλθαν σε αυτή την άποψη περί του σύμπαντος:

«Τα τριάντα χρόνια που είχαν περάσει από τότε που ο Γαλιλαίος δημοσίευσε τον Διάλογο περί των Δύο Συστημάτων —το ηλιοκεντρικό και το γεωκεντρικό— είχαν δει μια τεράστια διανοητική αλλαγή. Εκεί που ο Γαλιλαίος ακόμη συζητούσε με το παρελθόν…»

—και βλέπουμε ότι κινδύνεψε σχεδόν να καεί στην πυρά, μέχρι που ανακάλεσε το σφάλμα του, και έπειτα είπε χαμηλόφωνα: “Κι όμως η γη εξακολουθεί να κινείται.”—

«…εκεί που ο Γαλιλαίος ακόμη συζητούσε με το παρελθόν, ο Νεύτων αγνοεί τις παλιές συζητήσεις και κοιτάζοντας ολοκληρωτικά προς το μέλλον διατυπώνει ήρεμα ορισμούς, αρχές και αποδείξεις που από τότε αποτελούν τη βάση της φυσικής επιστήμης. Ο Γαλιλαίος αντιπροσωπεύει την επίθεση· ύστερα από μία μόνο γενιά έρχεται η νίκη. Ο ίδιος ο Νεύτωνας έκανε δύο σπουδαίες ανακαλύψεις: βρήκε μια μαθηματική μέθοδο που περιέγραφε τη μηχανική κίνηση και την εφάρμοσε παγκοσμίως. Επιτέλους, αυτό που ο Ντεκάρτ είχε ονειρευτεί έγινε πραγματικότητα: οι άνθρωποι είχαν φτάσει σε μια πλήρη μηχανική ερμηνεία του κόσμου με ακριβείς μαθηματικούς αποδεικτικούς όρους. Τοποθετώντας έτσι τον ακρογωνιαίο λίθο στο οικοδόμημα της επιστήμης του 17ου αιώνα, ο Νεύτωνας χάραξε δικαίως το όνομά του πάνω στην εικόνα του σύμπαντος που θα διαρκούσε αμετάβλητη στις γενικές γραμμές της έως τον Δαρβίνο[4]· είχε ολοκληρώσει το περίγραμμα του νευτώνειου κόσμου που θα παρέμενε σε όλο τον 18ο αιώνα ως η θεμελιώδης επιστημονική αλήθεια».

Αυτή είναι η εποχή (στην πραγματικότητα το τέλος αυτής της περιόδου) της “Εγκυκλοπαίδειας” στη Γαλλία, ένα μεγάλο εγχείρημα από τον Ντιντερό[5], για να συγκεντρωθεί ολόκληρη η γνώση σε ένα μεγάλο βιβλίο πολλών τόμων. Πρέπει πρώτα απ’ όλα να γίνει κατανοητό ότι αυτή καθαυτή η ιδέα της εγκυκλοπαίδειας είναι κάτι εντελώς νέο, δηλαδή η ιδέα να συγκεντρωθεί όλη η γνώση σε ένα μέρος και να ταξινομηθεί, όπως στις μεταγενέστερες εγκυκλοπαίδειες, ακόμη και αλφαβητικά. Έτσι όλα κατά κάποιον τρόπο συμπιέζονται και τοποθετούνται απλώς μέσα στα όρια ενός ορισμένου αριθμού σελίδων, ώστε, αν θέλει κανείς να μάθει κάτι για οτιδήποτε, απλώς κοιτάζει στο ευρετήριο ή το αναζητεί αλφαβητικά και βρίσκει το σχετικό λήμμα.

Πρέπει να ειπωθεί ότι και σε άλλα έθνη, που είχαν κατά κάποιον τρόπο μια ιδέα καθολικής γνώσης, όπως η Κίνα, υπήρχαν επίσης εγκυκλοπαίδειες. Αλλά εκείνες οι εγκυκλοπαίδειες ήταν αρκετά διαφορετικές, διότι εκεί εξακολουθούσε να υπάρχει η ιεραρχική ιδέα και, για παράδειγμα, οι μεγάλες εγκυκλοπαίδειες της Κίνας, που χρονολογούνται πριν από χίλια χρόνια ή και περισσότερο, όλες αυτές ήταν οργανωμένες έτσι ώστε ο πρώτος τόμος να είναι πάντοτε ο “Ουρανός”, έπειτα ο “Αυτοκράτορας”, έπειτα οι ανώτερες επιστήμες, και βαθμιαία προχωρούσαν έως ότου έφταναν στο τέλος σε εκείνα τα πράγματα που αφορούν τη γη. Ενώ στη νέα ιδέα της εγκυκλοπαίδειας τα πάντα ισοπεδώνονται. Και μπορεί κανείς να γνωρίζει μία μόνο σελίδα της εγκυκλοπαίδειας και να μη γνωρίζει τίποτε από τις υπόλοιπες, αλλά να είναι ειδικός σε αυτό. Επομένως, πρόκειται για ένα πολύ αποσπασματικό είδος γνώσης. Και ίσως μόνο το πρόσωπο που τη συνθέτει —στην πραγματικότητα δεν την συνθέτει ένα πρόσωπο, αλλά πολλοί, άρα στην ουσία κανείς— να γνωρίζει το σύνολό της.

Ο ίδιος ο Ντιντερό, αν και υποτίμησε τα μαθηματικά, εντούτοις το ιδανικό του για τη γνώση, το ιδανικό του να γνωρίζει κανείς τα πάντα, είναι το ίδιο με εκείνο όλων των υπολοίπων ανθρώπων της εποχής του. Λέγει:

“Βρισκόμαστε στα πρόθυρα μιας μεγάλης επανάστασης στις επιστήμες. Κρίνοντας από την κλίση που φαίνεται να έχουν τα καλύτερα μυαλά προς τα ήθη, τις καλές τέχνες, τη φυσική ιστορία και την πειραματική φυσική, σχεδόν τολμώ να προβλέψω ότι πριν περάσουν εκατό χρόνια δεν θα υπάρχουν τρεις μεγάλοι μαθηματικοί στην Ευρώπη… [Η επιστήμη] θα έχει υψώσει τις Ηράκλειες Στήλες· οι άνθρωποι δεν θα προχωρούν παραπέρα· τα έργα τους θα διαρκέσουν στους αιώνες που θα έρθουν όπως οι πυραμίδες της Αιγύπτου, των οποίων οι όγκοι, σκεπασμένοι με ιερογλυφικά, ξυπνούν μέσα μας τη φοβερή ιδέα της δύναμης και των πόρων των ανθρώπων που τις έκτισαν”.

Βλέπουμε ότι είχαν την ιδέα πως τώρα πρόκειται να αποκτήσουν τον τελικό ορισμό της φύσης, της επιστήμης, και να συγκεντρώσουν όλη τη γνώση που υπάρχει. Και σύντομα το έργο θα έχει ολοκληρωθεί.

Σε αυτή τη νέα σύνθεση, η έννοια της φύσης ουσιαστικά αντικαθιστά τον Θεό ως κεντρική ιδέα, παρόλο που θα δούμε ότι η ιδέα του Θεού δεν απορρίπτεται πλήρως παρά μόνο στο τέλος αυτής της περιόδου. Ένας από τους Γάλλους στοχαστές του ύστερου 18ου αιώνα, ο Χόλμπαχ[6], περιγράφει έτσι τη λατρεία του προς τη φύση:

«Ο άνθρωπος πάντοτε απατά τον εαυτό του όταν εγκαταλείπει την εμπειρία για να ακολουθήσει φανταστικά συστήματα. Είναι έργο της Φύσης. Υπάρχει μέσα στη φύση. Υποτάσσεται στους νόμους της. Δεν μπορεί να απαλλαγεί από αυτούς. Μάταια ο νους του θα επιχειρούσε να εκτιναχθεί πέρα από τον ορατό κόσμο: μια επιτακτική αναγκαιότητα τον εξαναγκάζει πάντοτε να επιστρέφει, διότι, όντας διαμορφωμένος από τη Φύση, η οποία περιορίζεται από τους νόμους της, δεν υπάρχει τίποτε πέρα από ένα μεγάλο όλον του οποίου αποτελεί μέρος και του οποίου υφίσταται την επίδραση. Τα όντα που η φαντασία του τοποθετεί πάνω από τη Φύση ή ξεχωρισμένα από αυτήν είναι πάντοτε χίμαιρες, σχηματισμένες κατά το πρότυπο εκείνου που ήδη έχει δει, αλλά για τα οποία είναι εντελώς αδύνατο να σχηματίσει οποιαδήποτε σωστή ιδέα, είτε ως προς τον τόπο που καταλαμβάνουν είτε ως προς τον τρόπο δράσεώς τους — γι’ αυτόν δεν υπάρχει, ούτε μπορεί να υπάρξει τίποτε έξω από εκείνη τη φύση που περιλαμβάνει όλα τα όντα…».

Δηλαδή, έξω από εκείνη τη φύση που περιλαμβάνει όλα τα όντα.

«Το σύμπαν, αυτό το απέραντο σύνολο όλων όσων υπάρχουν, παρουσιάζει μόνο ύλη και κίνηση: το όλον δεν προσφέρει στην θεωρία μας παρά μια αχανή, αδιάκοπη διαδοχή αιτίων και αποτελεσμάτων…

Η Φύση, λοιπόν, στη μέγιστη έννοιά της, είναι το μεγάλο όλον που προκύπτει από τη συνάθροιση της ύλης στις διάφορες ενώσεις της, μαζί με εκείνη την αντίθεση κινήσεων που το σύμπαν παρουσιάζει στο βλέμμα μας».

Ο Βολταίρος[7] επίσης λέγει το ίδιο, όταν περιγράφει έναν διάλογο ανάμεσα στη φύση και τον επιστήμονα. Η φύση λέει στον επιστήμονα:

«Φτωχό μου παιδί, να σου πω την αλήθεια; Μου έδωσαν ένα όνομα που δεν μου ταιριάζει καθόλου. Με λένε Φύση, αλλά στην πραγματικότητα είμαι Τέχνη — η τέχνη του Θεού»,

του ντεϊστικού Θεού εκείνης της περιόδου. Και ένας από τους μαθητές του Νεύτωνα λέγει:

«Η φυσική επιστήμη υποτάσσεται σε ανώτερους σκοπούς και κυρίως αξίζει στο μέτρο που θέτει σταθερό θεμέλιο για τη Φυσική Θρησκεία και την Ηθική Φιλοσοφία, οδηγώντας μας, με ικανοποιητικό τρόπο, στη γνώση του Δημιουργού και Κυβερνήτη του σύμπαντος…. Το να μελετά κανείς τη Φύση είναι το να μελετά το έργο των χειρών Του· κάθε νέα ανακάλυψη μας ανοίγει ένα μέρος του σχεδίου Του…. Οι απόψεις μας για τη Φύση, όσο ατελείς κι αν είναι, μας παρουσιάζουν, με τον πιο αισθητό τρόπο, εκείνη τη μεγάλη δύναμη που διαπερνά τα πάντα, ενεργώντας με ισχύ και αποτελεσματικότητα που δεν φαίνεται να μειώνεται ούτε από τις μεγαλύτερες αποστάσεις του χώρου ούτε από τα διαστήματα του χρόνου· και εκείνη τη σοφία που βλέπουμε να εκδηλώνεται εξίσου στην εξαίσια δομή και στις ακριβείς κινήσεις των μεγαλύτερων και των πιο λεπτών μερών. Αυτά, μαζί με την τέλεια αγαθότητα με την οποία προφανώς κατευθύνονται, αποτελούν το υπέρτατο αντικείμενο των στοχασμών του φιλοσόφου· ο οποίος, καθώς θεωρεί και θαυμάζει ένα τόσο εξαίρετο σύστημα, δεν μπορεί παρά να κινείται ο ίδιος και να εμψυχώνεται ώστε να ανταποκρίνεται στη γενική αρμονία της Φύσης».

Και πάλι ο ίδιος ο Χόλμπαχ λέγει για τη φύση:

«“Ω εσύ”, κραυγάζει αυτή η Φύση προς τον άνθρωπο, “που, ακολουθώντας την ώθηση που σου έδωσα, σε όλη σου την ύπαρξη ακατάπαυστα τείνεις προς την ευτυχία, μη προσπαθείς να αντισταθείς στον κυρίαρχο νόμο μου. Εργάσου για τη δική σου ευδαιμονία· μετάλαβε χωρίς φόβο από το συμπόσιο που έχει στρωθεί μπροστά σου, με την πιο θερμή υποδοχή· θα βρεις τα μέσα γραμμένα με καθαρά γράμματα στην ίδια σου την καρδιά…. Τόλμησε, λοιπόν, να απελευθερωθείς από τα δεσμά της δεισιδαιμονίας, του αυτάρεσκου και δογματικού μου αντιπάλου που σφετερίζεται τα δικαιώματά μου· κατάγγειλε εκείνες τις κενές θεωρίες που ιδιοποιούνται τα προνόμιά μου· επέστρεψε κάτω από την κυριαρχία των νόμων μου, οι οποίοι, όσο αυστηροί κι αν φαίνονται, είναι ήπιοι σε σύγκριση με εκείνους της μισαλλοδοξίας. Μόνο στη δική μου επικράτεια βασιλεύει η αληθινή ελευθερία. Η τυραννία είναι άγνωστη στο έδαφός της, η δουλεία έχει για πάντα εξοριστεί από τους λάτρεις μου· η δικαιοσύνη αγρυπνεί αδιάκοπα πάνω στα δικαιώματα όλων των υπηκόων μου, τους διατηρεί στην κατοχή των δίκαιων αξιώσεών τους· η αγαθότητα, ενσωματωμένη πάνω στην ανθρωπιά, τους συνδέει με δεσμούς φιλικούς· η αλήθεια τους φωτίζει· ποτέ η απάτη δεν μπορεί να τους τυφλώσει με τις συσκοτίζουσες ομίχλες της. Επέστρεψε λοιπόν, παιδί μου, στους θρεπτικούς κόλπους της μητέρας σου! Λιποτάκτη, ανακάλεσε τα περιπλανώμενα βήματά σου πίσω στη Φύση. Εκείνη θα σε παρηγορήσει για τα δεινά σου· θα διώξει από την καρδιά σου εκείνους τους φρικτούς φόβους που σε κατακλύζουν…. Επέστρεψε στη Φύση, στην ανθρωπότητα, στον εαυτό σου!… Απόλαυσε και κάνε και τους άλλους να απολαύσουν τις παρηγοριές που με γενναιόδωρο χέρι έθεσα για όλα τα παιδιά της γης, που όλα εξίσου εκπορεύονται από τους κόλπους μου…. Αυτές οι ηδονές σου επιτρέπονται ελεύθερα, αν τις απολαμβάνεις με μέτρο, με εκείνη τη διάκριση που εγώ η ίδια έχω ορίσει. Γίνε λοιπόν ευτυχής, ω άνθρωπε!”»

Και πάλι λέγει:

«Ω Φύση, κυρίαρχη όλων των όντων! Και εσείς, οι αξιαγάπητες θυγατέρες της, Αρετή, Λογική και Αλήθεια! μείνετε για πάντα οι σεβαστοί μας προστάτες! Σε εσάς ανήκουν οι έπαινοι του ανθρωπίνου γένους, σε εσάς αρμόζει η τιμή της γης. Δείξε μας λοιπόν, ω Φύση, τι οφείλει να πράττει ο άνθρωπος για να αποκτήσει την ευτυχία που εσύ τον κάνεις να ποθεί. Αρετή, εμψύχωσέ τον με τη ζωοποιό σου φωτιά. Λογική, οδήγησε τα αβέβαια βήματά του στα μονοπάτια της ζωής. Αλήθεια, άσε τον πυρσό σου να φωτίσει τον νου του, να διαλύσει τα σκοτάδια της οδού του. Ενωθείτε, ω βοηθητικές θεότητες, στις δυνάμεις σας, ώστε να υποτάξετε τις καρδιές των ανθρώπων στην κυριαρχία σας. Εξορίστε την πλάνη από τον νου μας, την κακία από τις καρδιές μας, τη σύγχυση από τα βήματά μας· κάντε τη γνώση να επεκτείνει τη σωτήρια βασιλεία της· την αγαθότητα να καταλάβει τις ψυχές μας· την γαλήνη να κατοικήσει στα στήθη μας».

Δείτε ποιο αρμονικό ιδανικό ήταν αυτό: η φύση να κυβερνά τα πάντα, τα μυστήρια της φύσης να αποκαλύπτονται, ο Θεός να παραμένει ακόμη στον ουρανό Του —αν και να μην κάνει πολλά— και η επιστημονική γνώση να προχωρά σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο φυσιοδίφης Μπουφόν[8] μάλιστα έλεγε, περιγράφοντας τους αρχαίους Βαβυλώνιους αστρονόμους, ότι «εκείνος ο αρχαίος λαός ήταν πολύ ευτυχισμένος, διότι ήταν πολύ επιστημονικός». Οι έννοιες της επιστημονικής γνώσης και της ευτυχίας ήταν δεμένες μεταξύ τους· στις ημέρες μας, φαίνεται να συμβαίνει το αντίθετο. Και πάλι λέγει:

«Ποιος ενθουσιασμός είναι ευγενέστερος από το να πιστεύει κανείς ότι ο άνθρωπος είναι ικανός να γνωρίσει όλες τις δυνάμεις και να ανακαλύψει με τους κόπους του όλα τα μυστικά της φύσης!»

Έτσι, οι μεγάλοι φιλόσοφοι αυτής της περιόδου είχαν μόνο να ανακαλύψουν ολόκληρο το σύστημα της φύσης, και γι’ αυτό έχουμε τότε τα μεγάλα μεταφυσικά συστήματα, όπου ο φιλόσοφος μπορούσε να καθίσει αναπαυτικά στην πολυθρόνα του μπροστά στο γραφείο του, να διαβάσει όλα τα αποτελέσματα της επιστημονικής έρευνας και τα συγγράμματα των προηγούμενων φιλοσόφων και να επινοήσει το δικό του σύστημα για το τι είναι η φύση. Έτσι έχουμε τον Σπινόζα[9] να κάθεται και να διαμορφώνει την ιδέα ότι υπάρχουν δύο παράλληλα συστήματα, ο νους και η ύλη· και ότι και τα δύο αυτά είναι Θεός. Και τον Λάιμπνιτς[10] να παρουσιάζει την ιδέα της «μονάδος» — ενός πρωταρχικού ατόμου που αποτελεί τη βάση όλων των άλλων — το οποίο εξηγεί και τον νου και την ύλη. Και τον Καρτέσιο να κάθεται στο γραφείο του και να ανακαλύπτει ότι τα πάντα στη φύση προέρχονται από τη γνώση, από τη διαισθητική σύλληψη σαφών και διακριτών ιδεών.

Όλα αυτά τα συστήματα, βεβαίως, ανταγωνίζονταν μεταξύ τους και τελικά ανέτρεπαν το ένα το άλλο· άλλα συστήματα τα ανέτρεπαν. Αλλά το ιδανικό μιας πραγματικής φιλοσοφίας της φύσης δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Όμως σε αυτή την περίοδο αυτό ακόμη δεν είναι πλήρως φανερό. Και η επιστήμη θεωρούνταν το είδος της γνώσης που θα οδηγούσε τους ανθρώπους στην αλήθεια.

Ολόκληρη αυτή η περίοδος είναι μια εποχή μεγάλου αισιοδοξίας και συνοψίζεται πολύ καλά στον ποιητή Αλέξανδρο Πόουπ[11], ο οποίος θεωρούσε τον Νεύτωνα ως το ιδανικό. Μερικοί στίχοι συνοψίζουν το πνεύμα που είχαν οι άνθρωποι, το αίσθημα που είχαν για την εποχή στην οποία ζούσαν και την αληθινή φιλοσοφία που τώρα διαμορφωνόταν από τη σύγχρονη επιστήμη:

«Όλα δεν είναι παρά μέρη ενός πελώριου όλου,

που σώμα του είναι η Φύση και ψυχή του ο Θεός·

όλη η Φύση δεν είναι παρά Τέχνη που δεν γνωρίζεις·

όλη η τύχη, κατεύθυνση που δεν μπορείς να δεις·

όλη η δυσαρμονία, αρμονία που δεν κατανοήθηκε·

κάθε μερικό κακό, καθολικό αγαθό·

και, παρά την υπερηφάνεια, παρά την πλάνη του λογισμού,

μία αλήθεια είναι φανερή: ό,τι υπάρχει, είναι σωστό.

Οι νόμοι της Φύσης και η ίδια η Φύση κείτονταν κρυμμένοι στο σκοτάδι·
ο Θεός είπε: “Ας υπάρξει ο Νεύτων!” — και όλα έγιναν Φως».

------
[1] The European Mind 1680-1715, Paul Hazard, Penguin University Books
[2] Ισαάκ Νεύτωνας (Isaac Newton, 1642–1727): Άγγλος μαθηματικός, φυσικός, αστρονόμος και μια από τις καθοριστικές μορφές της Επιστημονικής Επανάστασης. Το έργο του Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687) έθεσε τα θεμέλια της κλασικής μηχανικής, διατυπώνοντας τους νόμους της κίνησης και της παγκόσμιας έλξης. Συνέβαλε καθοριστικά στην ανάπτυξη του απειροστικού λογισμού, στη μελέτη του φωτός και της οπτικής, ενώ η επιρροή του επέκτεινε το επιστημονικό κοσμοείδωλο σε μηχανιστικές και μαθηματικές βάσεις. Πολυδιάστατη και συχνά ιδιότυπη προσωπικότητα, ασχολήθηκε επίσης με θεολογικές μελέτες και αλχημεία. Η σκέψη του σφράγισε την ευρωπαϊκή επιστήμη και σημάδεψε βαθιά την αντίληψη για τη φύση και το σύμπαν έως τον 19ο αιώνα.
[3] The Making of the Modern Mind, John Herman Randall, Houghton Mifflin Company
[4] Κάρολος Δαρβίνος (Charles Robert Darwin, 1809–1882): Άγγλος φυσιοδίφης και θεμελιωτής της εξελικτικής βιολογίας. Στο έργο του On the Origin of Species (1859) διατύπωσε τη θεωρία της εξέλιξης μέσω της φυσικής επιλογής, υποστηρίζοντας ότι τα είδη εξελίσσονται σταδιακά μέσα από μεταβολές και προσαρμογές στο περιβάλλον. Τα ταξίδια του με το πλοίο Beagle και οι παρατηρήσεις στη Νότια Αμερική και τα Γκαλαπάγκος υπήρξαν καθοριστικά για τις ιδέες του. Οι θεωρίες του προκάλεσαν έντονες συζητήσεις στον θρησκευτικό και επιστημονικό κόσμο, μεταβάλλοντας ριζικά την εικόνα του ανθρώπου και της φύσης στη νεότερη σκέψη. Η επιρροή του εξακολουθεί να είναι καθοριστική στη σύγχρονη βιολογία και επιστημολογία.
[5] Ντενί Ντιντερό (Denis Diderot, 1713–1784): Γάλλος φιλόσοφος, συγγραφέας και από τις κεντρικές μορφές του Διαφωτισμού. Υπήρξε ο κύριος συντάκτης και οργανωτής της μνημειώδους Encyclopédie, έργου που στόχευε στη συγκέντρωση και συστηματοποίηση όλης της ανθρώπινης γνώσης. Οι απόψεις του κινήθηκαν από τον ντεϊσμό έως τον υλισμό και τον αθεϊσμό, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις από την Εκκλησία και το κράτος. Πολλά από τα έργα του δημοσιεύθηκαν μετά τον θάνατό του λόγω λογοκρισίας. Η επίδρασή του στη νεότερη φιλοσοφία και στη διαμόρφωση της νεωτερικής αντίληψης περί γνώσης υπήρξε καθοριστική.
[6] Πολ-Ανρί Τιρί ντ’ Ολμπάχ (Paul-Henri Thiry d’Holbach, 1723–1789): Γάλλος φιλόσοφος του Διαφωτισμού, γερμανικής καταγωγής, από τους πιο συστηματικούς εκπροσώπους του υλισμού και του αθεϊσμού του 18ου αιώνα. Υπήρξε στενός συνεργάτης των εγκυκλοπαιδιστών και ενεργός στον κύκλο του Ντιντερό. Στο βασικό του έργο Σύστημα της Φύσεως (1770) ανέπτυξε μια αυστηρά υλιστική και ντετερμινιστική θεώρηση του κόσμου, απορρίπτοντας τον υπερφυσικό Θεό και αντικαθιστώντας τον με τη λατρεία της Φύσεως. Άσκησε έντονη κριτική στη χριστιανική πίστη και στη θεολογία, θεωρώντας τη θρησκεία πηγή φόβου και κοινωνικής υποδούλωσης. Η σκέψη του επηρέασε βαθιά τον ριζοσπαστικό Διαφωτισμό και τις αθεϊστικές τάσεις της νεωτερικότητας.
[7] Βολταίρος (Voltaire – François-Marie Arouet, 1694–1778): Γάλλος φιλόσοφος, συγγραφέας και από τις κεντρικές μορφές του Διαφωτισμού. Υπήρξε έντονος επικριτής του φανατισμού, της εκκλησιαστικής αυθεντίας και της απόλυτης μοναρχίας, προβάλλοντας την ανεκτικότητα και τον ορθό λόγο. Οι θρησκευτικές του απόψεις κινούνταν στον ντεϊσμό, απορρίπτοντας την αποκάλυψη και τα δόγματα της παραδοσιακής χριστιανικής πίστης. Έργα του όπως το Καντίντ και τα Φιλοσοφικά Γράμματα άσκησαν τεράστια επιρροή στη διαμόρφωση της νεότερης ευρωπαϊκής σκέψης. Θεωρείται ένας από τους βασικούς διαμορφωτές του πνεύματος της Γαλλικής Επανάστασης.
[8] Ζωρζ-Λουί Λεκλέρ, Κόμης του Μπουφόν (Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon, 1707–1788): Γάλλος φυσιοδίφης και από τις σημαντικότερες μορφές της φυσικής ιστορίας του 18ου αιώνα. Το μνημειώδες έργο του Histoire Naturelle επιχείρησε μια συνολική περιγραφή του φυσικού κόσμου, της ζωής και της γης. Υποστήριξε ιδέες περί μεγάλης ηλικίας της γης και φυσικών νόμων στην εξέλιξη της φύσης, προκαλώντας αντιδράσεις από εκκλησιαστικούς κύκλους. Υπήρξε κεντρική φυσιογνωμία της επιστημονικής αισιοδοξίας του Διαφωτισμού.
[9] Μπαρούχ (Μπένεντικτ) Σπινόζα (Baruch Spinoza – Benedictus de Spinoza, 1632–1677): Ολλανδός φιλόσοφος εβραϊκής καταγωγής, από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του ορθολογισμού. Ανέπτυξε μια πανθεϊστική–μονιστική μεταφυσική, ταυτίζοντας τον Θεό με τη Φύση (Deus sive Natura). Το κύριο έργο του Ηθική παρουσιάζει ένα αυστηρά λογικό σύστημα για την ουσία, τον άνθρωπο και τα πάθη. Οι απόψεις του θεωρήθηκαν αιρετικές τόσο από τη συναγωγή όσο και από τις χριστιανικές εκκλησίες της εποχής του.
[10] Γκότφριντ Βίλχελμ Λάιμπνιτς (Gottfried Wilhelm Leibniz, 1646–1716): Γερμανός φιλόσοφος, μαθηματικός και πολυεπιστήμονας του 17ου–18ου αιώνα. Διατύπωσε τη θεωρία των «μονάδων» ως τα θεμελιώδη πνευματικά στοιχεία της πραγματικότητας. Συνέβαλε ανεξάρτητα από τον Νεύτωνα στη θεμελίωση του απειροστικού λογισμού. Υποστήριξε τη θέση ότι ο κόσμος είναι «ο καλύτερος από όλους τους δυνατούς κόσμους», στο πλαίσιο μιας αισιόδοξης θεοδικίας.
[11] Αλέξανδρος Πόουπ (Alexander Pope, 1688–1744): Άγγλος ποιητής του πρώιμου Διαφωτισμού και από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της νεοκλασικής ποίησης. Έγινε γνωστός για τα φιλοσοφικά και διδακτικά του ποιήματα, ιδιαίτερα για το έργο Essay on Man (Δοκίμιο περί Ανθρώπου). Στα έργα του κυριαρχούν οι ιδέες της αρμονίας της φύσης, του ορθού λόγου και της θεϊκής τάξης του κόσμου. Θαύμαζε ιδιαίτερα τον Νεύτωνα και εξέφρασε ποιητικά την επιστημονική αισιοδοξία της εποχής του.

Читайте также