Οι περιπέτειες των Ιερών Λειψάνων της Οσίας Θεοδώρας Πολιούχου της Άρτας
Έρευνα Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου
Παράδοση στην Ορθόδοξη Εκκλησία μας είναι να γίνεται η ανακομιδή των λειψάνων κεκοιμημένου Ορθοδόξου χριστιανού μετά την συμπλήρωση τριών - πέντε ετών από της εκδημίας του. Η ανακομιδή λειψάνων είναι πρακτική που εφαρμόζεται πάνω από 1500 χρόνια σε όλες τις ορθόδοξες χριστιανικές χώρες του κόσμου.
Η τοπική εκκλησία της Άρτας την Κυριακή Β' Ματθαίου, που είναι η πρώτη Κυριακή μετά των Αγίων Πάντων, εορτάζει την ανάμνηση της ανακομιδής των λειψάνων της Οσίας μητρός ημών Θεοδώρας. Για το θέμα της ανακομιδής των λειψάνων της Οσίας Θεοδώρας υπάρχουν συγκεχυμένες πληροφορίες, επειδή ως επίσημη ανακομιδή αναφέρεται αυτή του 1873 (19ος αιώνας), για την οποία έχει συνταχθεί και δημοσιευτεί σχετικό πρωτόκολλο. Όμως τόσο η υμνογραφία της εορτής της 11ης Μαρτίου όσο και η προφορική παράδοση μας δίνουν μαρτυρίες και για άλλες ανακομιδές.
Α. Υμνογραφικές μαρτυρίες για ανακομιδές λειψάνων της Οσίας Θεοδώρας :
Ο βιογράφος της Οσίας μοναχός Ιώβ (που έζησε τον 13ο αιώνα) σε τροπάριο της λιτής και σε κανόνα της ακολουθίας της 11ης Μαρτίου, που συνέθεσε, γράφει για την ύπαρξη θαυματουργών λειψάνων, που είναι τοποθετημένα σε λάρνακα, γεγονός που αποδεικνύει, ότι είχε πραγματοποιηθεί ανακομιδή των λειψάνων της Οσίας σύμφωνα με το μοναχικό τυπικό. Συγκεκριμένα:
-Στο πρώτο τροπάριο της λιτής αναφέρονται τα εξής:
«Ποταμοί των ιαμάτων εκ της τιμίας σου λάρνακος προχέουσιν εκάστοτε, δι΄ ών τας των νοσούντων μαλακίας Θεοδώρα θεραπεύεις, δυνάμει του Παναγίου Πνεύματος……»
-Στον δεύτερο κανόνα στην δ' ωδή γράφονται τα εξής:
«Ιατρείον τοις νοσούσιν, η σορός των λειψάνων σου ανεδείχθη πάσι, ρώσιν, Θεοδώρα, παρέχουσα…..».
Β. Μαρτυρίες της προφορικής παράδοσης :
Υπάρχουν μαρτυρίες της τοπικής παράδοσης, οι οποίες αναφέρονται σε προσπάθεια σύλησης του τάφου της Οσίας και την αναγκαστική ανακομιδή.
Η πρώτη αναφέρεται στην εποχή του Νικηφόρου και της Άννας Παλαιολογίνας - Καντακουζηνής (13ος αιώνας). Την εποχή εκείνη είχε δοθεί διαταγή ή μάλλον είχαν εντολή οι διάφοροι ανά την Ελλάδα απεσταλμένοι του Πάπα να συγκεντρώσουν όσο το δυνατόν περισσότερα ιερά και όσια των Ορθοδόξων και να αποσταλούν στην πόλη Αμάλφυ της Ιταλίας και στη συνέχεια στη Ρώμη. Την προσπάθεια απαγωγής των ιερών λειψάνων της Οσίας την απέτρεψαν Αρτινοί πολίτες που αντιλήφθηκαν τα τεκταινόμενα στον ναό του Αγίου Γεωργίου. Το βράδυ, κατά το οποίο έγινε η προσπάθεια σύλησης του τάφου, περικύκλωσαν τον ναό και ζήτησαν την παρέμβαση της Βασίλισσας Άννας. Οι ευρισκόμενοι εργάτες εντός του Ναού του Αγίου Γεωργίου έφυγαν από την άλλη θύρα του ναού πανικόβλητοι, αφήνοντας στον ναό τα λείψανα, τα οποία συνέλεξε η Άννα και τα τοποθέτησε σε ειδική λειψανοθήκη. Γι΄αυτό ο Ιώβ μιλάει για την ύπαρξη θαυματουργικών λειψάνων της Οσίας. Στη συνέχεια η Άννα κατασκεύασε το προστατευτικό μνημείο, όπου τοποθέτησε τα λείψανα για ασφάλεια.
Η δεύτερη είναι η ανακομιδή των λειψάνων στο τάφο - μνημείο της Οσίας που έγινε το 1873 επί Αρχιερατείας Σεραφείμ Ξενόπουλου, επειδή πολλές φορές έγινε προσπάθεια σύλησης του νέου τάφου και αμφισβητούσαν πολλοί την ύπαρξη ιερών λειψάνων.
Γράφει σχετικά ο Μητροπολίτης Σεραφείμ :
"Εν τω ιερώ ναώ της Αγίας Θεοδώρας της Βασιλίδος υπάρχουσι τα ιερά αυτής οστά, εκτός της κεφαλής, ανορυχθέντα Αρχιερατική του Μητροπολίτη επιταγή τω έτει 1873 Μαρτίου 20, τας ιάσεις αφθόνως προχέοντα τοις ευσεβέσιν". (ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ ΑΡΤΗΣ ΚΑΙ ΠΡΕΒΕΖΗΣ ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΞΕΝΟΠΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ -ΚΕΦ.ΙΔ-σελ.149 και 150).
(Για το θέμα έχουμε κάνει σχετική δημοσίευση με τα λάθη και τις αντιφάσεις του πρωτοκόλου εκταφής. Το συγκεκριμένο έγγραφο, λόγω των αντιφάσεων που έχει, περιπλέκει το θέμα της ανακομιδής των λειψάνων της Οσίας Θεοδώρας, παρά το διαφωτίζει. Ίσως γι΄αυτό να μην το συμπεριέλαβε και ο Σεραφείμ ο Βυζάντιος στο ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΕΡΙ ΑΡΤΗΣ ΚΑΙ ΠΡΕΒΕΖΗΣ. Περισσότερα στο περιοδικό Σκουφάς, τεύχος 107).
Η προφορική όμως παράδοση αναφέρει και μια άλλη προσπάθεια σύλησης του τάφου της Οσίας Θεοδώρας πάλι στην περίοδο της Τουρκοκρατίας. Συγκεκριμένα διασώζονται τα εξής:
«Κατά την πρώτη δεκαετία της Τουρκοκρατίας έφθασε στην Άρτα ο Φαΐκ πασάς, με σκοπό να ανεγείρει μουσουλμανικούς ναούς στην περιοχή. Ο Φαϊκ πασάς είχε καταλάβει και έμενε και κατοικούσε σε μια οικία κοντά στο Τουρκοπάζαρο και διατηρούσε χαρέμι με πέντε συζύγους. Νεότερη δε από όλες και ωραιότερη ήταν η Χαριφέ από την Προύσα.
Αρχικό σχέδιο του Φαϊκ πασά ήταν η μεταβολή σε τζαμιά των ναών πρώτα της Αγίας Θεοδώρας και μετά του ναού της Παρηγορήτισσας και του ναού της Μονής Ελεούσας. Σύμφωνα με το σχέδιό του οι κίονες και τα κιονόκρανα του ναού της Αγίας Θεοδώρας θα χρησιμοποιούνταν για τη στήριξη του τρούλου του τεμένους και στο δεξιό μέρος, εκεί που βρίσκεται ο σημερινός τάφος της Οσίας, να αναγερθεί το τζαμί. Αφού κατέστρεψε τη βόρεια πλευρά του εξώναου, ο Φαϊκ πασάς προσπάθησε να εξαφανίσει τα τυχόν υπάρχοντα λείψανα της Αγίας, αποβλέποντας συγχρόνως στην ανεύρεση εντός του τάφου διάφορων τιμαλφών ή κειμηλίων. Κάποια μέρα έξι Τούρκοι στρατιώτες άρχισαν να σκάβουν στην περιοχή του μνημείου - τάφου. Αφού έσπασαν μέρος από την προστατευτική πλάκα, βρήκαν μέσα στον τάφο λείψανα γυναικός με μόνο ένα βραχιόλι ασημένιο. Κατά τις εργασίες εκσκαφής ένας Τούρκος στρατιώτης χτύπησε ελαφρά στο δάκτυλο του δεξιού ποδιού.
Η πληροφορία της τυμβωρυχίας διαδόθηκε αστραπιαία σε ολόκληρη την πόλη της Άρτας και αμέσως κλήρος και λαός περικύκλωσαν τον ναό. Οι Τούρκοι στρατιώτες έφυγαν φοβισμένοι, αλλά όλοι είδαν το τραυματισμένο πόδι του Τούρκου, που συμμετείχε στην τυμβωρυχία.
Και ενώ ο λαός δυσανασχετούσε για τις ενέργειες του Φαϊκ πασά, δύο απροσδόκητες πληροφορίες ενίσχυσαν το ηθικό των χριστιανών. Η ωραία Χαριφέ βρέθηκε νεκρή και ο τραυματισμένος Τούρκος στρατιώτης πέθανε από δηλητηρίαση. Τα συμβάντα αυτά ανάγκασαν τον Φαϊκ πασά να αναθεωρήσει την απόφασή του για τη μετατροπή του ναού της Αγίας Θεοδώρας σε τζαμί. Και μάλιστα μετανοημένος πρωτοστάτησε σε έρανο για να διορθώσει τις επεμβάσεις στο μνημείο - τάφο της Οσίας.
Διηγήσεις άγνωστων θαυμάτων της Οσίας Μητρός ημών Θεοδώρας
Ο οικονόμος π. Σταύρος Παπαχρήστου, Αρχιερατικός Επίτροπος Μητροπόλεως Άρτης, σε χειρόγραφες σημειώσεις του που διασώθηκαν αναφέρει τα δύο παρακάτω θαύματα της Οσίας Θεοδώρας. Στο κείμενο που δημοσιεύουμε διατηρούμε το γλωσσικό ύφος και την ορθογραφία του αρχικού κειμένου. Ευχαριστούμε τον θεολόγο κ. Γεροκόμο Γεώργιο για την ευγενή παραχώρηση του κειμένου:
"…Επειδή εις τον Ναόν της αγίας Θεοδώρας ο ιερεύς Χρήστος Κωτσάκης ήτο γέρων περίπου 80 ετών, εγώ ως νεώτερος επήγενα συχνά και ιερουργούσα εις τον Ναόν της Αγ. Θεοδώρας. Μίαν ημέραν ήλθεν εις τον ιερόν Ναόν της Αγ. Θεοδώρας η κυρία Θεοδώρα Θυμοπούλου αδελφή του πρώην Βουλευτού Άρτης κ. Σπυρίδωνος Βαρζέλη και έφερεν εις τον Ναόν τηλιγμένον εντός μεταξωτού Μανδυλίου ολόκληρον την ομοπλάτην της Αγίας Θεοδώρας, την παραλάβαμαι την ασπάσθημεν και την τοποθετήσαμαι εις την Λάρνακα της Αγίας. Εις την Λάρνακα δεν υπήρχον πολλά οστά, άγια Λείψανα"
Προηγουμένως η ΕΟΔ έγραψε για τον βίο της Αγίας Θεοδώρας.
